Pierwotne jednostki podziału administracyjnego w państwie piastowskim oraz przebudowa aparatu państwowego w okresie panowania Kazimierza Wielkiego
Mimo trwających od wielu dziesięcioleci dyskusji wśród uczonych, nie udało się ostatecznie przesądzić, jak kształtowała się struktura podziału administracyjnego państwa piastowskiego w początkowej fazie (X – XI wiek) jego istnienia 1 . Niezależnie jednak od wielości koncepcji i spojrzeń na tę kwestię, nie budzi większych kontrowersji przyjęcie istnienia, wywodzącej się jeszcze z okresu przedpaństwowego jednostki terytorialnej w postaci opola 2 . Wytworzyły się też stopniowo – wraz z rozwojem sieci nowych grodów tworzonych przez kolejnych władców w państwie piastowskim – większe jednostki terytorialne w postaci okręgów grodowych. Te następnie – w konsekwencji upowszechnienia się nowej instytucji administracyjnej w postaci urzędu kasztelana – zostały przekształcone w okręgi kasztelańskie. Przyjrzyjmy się bliżej tym jednostkom.
Opola ukształtowały się jeszcze w okresie plemiennym. Była to wspólnota terytorialna obejmująca kilka lub kilkanaście stosunkowo zwarcie położonych względem siebie osad. Podstawowym spoiwem tej wspólnoty, były więzi pokrewieństwa. Opola bowiem były zamieszkiwane przez połączone więzami krwi rody. Jednostki te co do zasady nie miały określonych, stałych granic geograficznych 3 . Powierzchnia opola była zatem determinowana zasięgiem osadnictwa wchodzących w jego skład rodów.
Najistotniejszym celem budowania tej wspólnoty, było przede wszystkim stworzenie systemu obronnego na wypadek różnorakich zagrożeń zewnętrznych. W pierwszym rzędzie były to zagrożenia najazdami czy napadami ze strony poważnych przeciwników wspólnoty szczepowej czy plemiennej, do której opola przynależały. Nie mniej istotne było również chronienie członków swojej wspólnoty przed niebezpieczeństwami ze strony innych wspólnot w ramach tego samego szczepu czy plemienia. Obowiązująca bowiem w tamtym okresie zasada odpowiedzialności zbiorowej i powiązanej z nią zasady odwetu, jako podstawy ówczesnego pojęcia sprawiedliwości, tworzyły bowiem silną potrzebę takiej wspólnej ochrony mieszkańców opola 4 .
Dlatego właśnie organizacja wspólnej obrony była nadrzędnym zadaniem wspólnoty zamieszkującej teren opola. Budowany wspólnym wysiłkiem główny gród, stanowił miejsce schronienia na wypadek poważnego zagrożenia. Stawał się on również stopniowo swoistym centrum organizacyjnym opola. Stojąca na czele opola starszyzna z wodzem – opolaninem, odpowiedzialna była za przygotowanie logistyczne do obrony grodu (zwłaszcza zabezpieczenie zapasów żywności), przygotowanie militarne (broń oraz szkolenie członków opola do walki), a także pobieranie przyjętych na demokratycznych wiecach, niezbędnych dla wykonywania tych zadań, opłat – danin wnoszonych przez ludność opola 5 .
Ważnym zadaniem realizowanym przez starszyznę opola, było ponadto wykonywanie wymiaru sprawiedliwości w stosunku do członków wspólnoty opolnej. Odbywało się to kilka razy w roku na sesjach sądowych, które miały miejsce w grodach opolnych 6
.
Wraz z umacnianiem się struktur administracyjnych wczesnej państwowości piastowskiej, a zwłaszcza jej centralnego ośrodka władzy książęco – królewskiej, następował również rozwój jej terytorialnych ekspozytur. Było to w szczególności związane z pojawieniem się nowego urzędu administracyjnego w rozbudowywanej administracji książęcej – królewskiej – kasztelana (castellanus) 7 .
Kasztelan ustanawiany przez księcia, był właśnie przedstawicielem owej władzy książęcej. Urzędy te lokalizowano – co do zasady - w dotychczasowych znaczniejszych grodach opolnych. Kreowanie tej nowej struktury administracyjnej było bowiem wyrazem dokonującej się radykalnej przebudowy dotychczasowego modelu ustrojowego. W początkowej fazie istnienia państwowości piastowskiej, opierał się on na ukształtowanych jeszcze w okresie plemiennym, silnie demokratycznych strukturach i procedurach. Podstawową instytucją w tym zakresie były zgromadzenia wiecowe, a tradycyjnie dominującą rolę w państwie odgrywały powiązane pokrewieństwem starszyzny plemienne czy szczepowe. Pod wpływem napływających z zachodu (Rzeszy) i z południa (Czechy, Węgry czy Italia) inspiracji, zarówno Mieszko I jak i Bolesław Chrobry systematycznie osłabiali te demokratyczne korzenie.
Urząd kasztelanów w sposób ewidentny wypierać miał autonomiczne i samorządowe władztwa starszyzn opolnych, przejmując odpowiedzialność za realizację ich funkcji i zadań 8 . W ten sposób miało też dojść do stopniowego ograniczania roli i znaczenia przywództw szczepowo – plemiennych.
Okręgi grodowe i zarządzający nimi w nowej formie kasztelanowie/komesi, przejęli zatem dotychczasowe funkcje starszyzny opolnej. Zachowali oni obowiązki wojskowe i obronne, ale poszerzały się szybko ich zadania skarbowe. Było to związane z rozwijającymi się poborami podatków i danin na rzecz władcy. We wspólnotach tych wykonywano również nadal funkcje sądownicze, a dotychczasowe starszyzny współuczestniczyły w wymierzaniu sprawiedliwości. Istotną modyfikacją w tym zakresie było jednak to, iż orzeczenia wydawane już były coraz częściej w imieniu panującego. W pewnym zakresie cedował on jednak te uprawnienia na rzecz kasztelanów/komesów 9 .
Wzrost znaczenia pozycji kasztelanów (czemu towarzyszył stopniowy zanik funkcji komesów), spowodował ukształtowanie się pojęcia okręgu kasztelańskiego. Równolegle następowało również wzmocnienie funkcji fiskalnej kasztelanów. W obliczu słabnięcia pozycji książąt z rodziny piastowskiej (wraz z postępami tzw. rozbicia dzielnicowego) w XIII wieku, rola kasztelanów zdecydowanie wzrosła w tym czasie. Sytuacja ta zaczęła ulegać istotnej zmianie na przełomie XIII i XIV wieku. Po objęciu tronu polskiego przez Wacława II, będący również królem Czech władca wprowadził nowy urząd administracyjny – urząd starosty (capitaneus) 10 .
Instytucja ta wzorowana była na rozwiązaniach czeskich i miała w zamierzeniu Wacława II osłabić dotychczasową pozycję kasztelanów. Jego zamierzeniem było utworzenie nowej sieci urzędników w miejsce kasztelanów. Starostowie mieli być zdecydowanie silniej powiązani z centralnym ośrodkiem władzy. Jednak stosunkowo krótki okres panowania Wacława II i kontynuującego jego wizję Wacława III 11 , nie sprzyjał ugruntowaniu tej instytucji i nabraniu przez nią leżących /u źródeł jej powstania celów. Również rozliczne komplikacje związane z panowaniem Władysława Łokietka, nie sprzyjały umocnieniu się tej instytucji. Dopiero zatem w ramach szerszych działań modernizacyjnych podjętych przez Kazimierza Wielkiego, udało się ostatecznie ukształtować pozycję starosty w systemie administracyjnym państwa.
Istotnym natomiast novum, które towarzyszyło ugruntowaniu się nowej instytucji stało się to, iż nominacja starosty – w założeniu – miała być uniezależniona od opinii i rady społeczności lokalnej. Właśnie owo uprawnienie do współdecydowania przez społeczności lokalne (prowincjonalne – dzielnicowe) z osłabionymi książętami piastowskimi, które ukształtowało się w ciągu XIII wieku, istotnie jednak w okresie późniejszym ograniczało władzę królewską 12 . Starostowie zatem, choć mieli wzmocnić oddziaływanie monarchy na funkcjonowanie wspólnot lokalnych, w praktyce szybko stali się eksponentami interesów lokalnych wobec władców.
W państwie piastowskim funkcjonował również z pewnością od czasów Mieszka I 13 , podział na dzielnice – prowincje, choć już sama nazwa tych jednostek terytorialnych budzi wątpliwości 14 . Na ogół przyjmuje się w literaturze przedmiotu, iż obszary te nawiązywały do przestrzeni zamieszkiwanych przez tzw. plemiona głó/wne. Nie wnikając na tym miejscu w toczące się od dziesięcioleci dyskusje na ten temat, nie wspominając już o sporach dotyczących ilości takich jednostek terytorialnych, a zwłaszcza określenia ich zasięgu, przyjąć należy występowanie wśród z pewnością Wielkopolski i Małopolski, Śląska, Mazowsza oraz Pomorza. Już jednak na etapie prób ustalenia zasad podziału dzielnicowego na podstawie Statutu Bolesława Krzywoustego z 1136 roku, napotykamy na poważne problemy z przesądzeniem istnienia takich czy innych wyodrębnionych jednostek terytorialnych.
Co istotne w powyższym kontekście, jednostki te (w jakiejkolwiek postaci występowały), były wyłaniane głównie z uwagi na konieczność zaspokajania roszczeń prawnych (wynikających z ówczesnej konstrukcji prawa spadkowego i braku wyodrębnienia prawa publicznego) uprawnionych dziedziców panujących. To jak się zdaje z uwagi na rygorystyczne wymogi tych norm prawnych, kolejni władcy wydzielali swoim braciom lub synom określone domeny. To one stopniowo przekształcały się w bardziej uporządkowane jednostki terytorialne 15 .
Podkreślić jednak na tym miejscu należy, iż do połowy XII wieku zarządzanie takimi jednostkami nie wiązało się z kreowaniem odrębnych urzędów wyposażonych w jakiś obszar kompetencji. Co do zasady bowiem, włodarzami tych jednostek byli członkowie rodziny panującej. Stąd to ich otoczenie zorganizowane na wzór dworu panującego, stanowiło ośrodek zarządzania powierzonym włodarzowi prowincji przez władcę państwa. Zakres uprawnień włodarza prowincjonalnego był w tym wypadku kształtowany zwykle ad hoc, w zależności od konkretnych uwarunkowań i potrzeb politycznych.
Podsumowując ten wątek wskazać należy, iż – w obliczu ciągle niewielkiej wiedzy co do interesującego nas zagadnienia, do końca XIII wieku podział terytorialny państwa, a w ślad za tym ukształtowanie się konkretnych instytucji zarządu terytorialnego, ciągle znajdowało się in statu nascendi. Dopiero panowanie Kazimierza Wielkiego miało doprowadzić w ciągu XIV wieku do radykalnego uporządkowania tej sytuacji.
Wiek XIII był okresem radykalnego osłabienia władzy książęcej na obszarze państwowości piastowskiej. Postępujący podział tego państwa na mniejsze jednostki terytorialne, był jednak tylko jedną – i wcale nie najważniejszą - z przyczyn tego zjawiska. O wiele dalej idące konsekwencje miał nasilający się od przełomu XII i XIII wieku proces immunizacji zarówno całych grup społecznych, jak i pojedynczych włodarzy spoza rozległej rodziny książęcej.
Immunizowanie skutkowało ograniczeniem władzy książęcej przede wszystkim w dwóch obszarach – w zakresie władzy sądowniczej, jak również władzy fiskalnej. Dodatkowo immunizowanie kreowało model samorządności powstających nowych jednostek terytorialnych – wsi i miast. Jednostki te były nowymi, klasycznymi wspólnotami opierającymi się nie na więzach krwi, ale na więzach prawnych. Wspólnoty te uzyskiwały znaczny zakres samodzielności i swobody w kształtowaniu swoich wewnętrznych podstaw funkcjonowania 16 .
Pierwszym promotorem tego procesu był Kościół katolicki i jego kształtujące się jednostki terytorialne – diecezje i parafie - jak również rozwijające się klasztory/opactwa. W konsekwencji tego procesu wyłonił się odrębny stan społeczny – duchowieństwo. Podobne procesy powstawania na podstawie tzw. przywilejów lokacyjnych dotyczyły miast i wsi. Tym samym skutkowało to dynamicznym rozwojem nowych, samorządnych jednostek terytorialnych, zaś zamieszkujący je mieszkańcy tworzyli nowe stany społeczne – mieszczaństwo i włościaństwo. W interesującym nas okresie podobny proces rozpoczął się w odniesieniu do warstw arystokratycznych i zamożniejszego rycerstwa, ale w tym wypadku dominowały przywileje indywidualne, skierowane do konkretnych osób 17 . Dopiero w drugiej połowie XIV wieku, w konsekwencji przywilejów wydanych przez następcę Kazimierza Wielkiego, króla Ludwika Węgierskiego, doszło do faktycznego prawnego wyodrębnienia stanu szlacheckiego 18 .
Działaniom tym towarzyszyły też obfite nadania własności ziemskiej na rzecz różnych beneficjentów, a także wydawanie przywilejów ekonomicznych, dzięki którym wybrane osoby bądź grupy osób otrzymywały ekskluzywne preferencje gospodarcze. Ten proces sui generis prywatyzacji dotychczasowej domeny książęcej, był dodatkowym czynnikiem osłabiającym dotychczasowe, szerokie uprawnienia lokalnych ośrodków władzy książęcej czy pozycji lokalnych włodarzy 19 .
To był szerszy kontekst sytuacji, wobec której dążący do odbudowy pozycji władzy królewskiej Kazimierz Wielki podejmował szereg działań, mających materializować ten cel. Jednym z tych obszarów jego aktywności, stała się administracja królewska. Kazimierz Wielki przeprowadził w ramach tych przedsięwzięć zarówno reorganizację dotychczasowego, dość chaotycznego podziału terytorialnego, jak i funkcjonujących tam urzędów terytorialnych. Właśnie te działania miały służyć stopniowemu przełamaniu dominacji dotychczasowych elit, w ramach poszczególnych księstw i domen terytorialnych.
Król Kazimierz w pierwszym rzędzie wzmocnił i prawnie usankcjonował (m. in. poprzez nadanie uporządkowanych, odrębnych zbiorów praw 20 ) podział królestwa na dwie podstawowe prowincje – Małopolskę i Wielkopolskę. W ślad za tym, dawne nieuporządkowane jednostki terytorialne, a więc dzielnice, księstwa, kasztelanie czy władztwa możnowładcze, zostały ujednolicone. W ich miejsce przyjęto podział dwustopniowy na ziemie i województwa oraz powiaty. W ramach tych jednostek funkcjonowały wspomniane, wyodrębnione na bazie prawnych przywilejów lokacyjnych miasta i wsie.
Podkreślenia wymaga fakt, iż ukształtowany w ten sposób zasadniczy podział państwa polskiego na takie jednostki terytorialne, przetrwał (z wprowadzonymi później niewielkimi uzupełnieniami i modyfikacjami), aż do kresu jego istnienia w końcu XVIII wieku.
Oprócz nowego i ujednoliconego podziału państwa na jednostki terytorialne, Kazimierz Wielki uporządkował też zarząd tymi jednostkami. Wykorzystał tu zapoczątkowaną przez Wacława II instytucję starostów. Funkcja starosty została upowszechniona, a jego pozycja uległa zasadniczemu wzmocnieniu.
Starosta stał się więc najważniejszym urzędnikiem królewskim w terenie – reprezentantem władzy centralnej w danej ziemi lub powiecie. W jego kompetencjach leżała administracja, sądownictwo i policja oraz dowództwo wojskowe na danym obszarze. Starostowie zarządzali dobrami królewskimi (tzw. królewszczyznami 21 ) na swoim terenie i czuwali nad ściąganiem podatków dla skarbu. Mieli także uprawnienia karno-sądowe w najpoważniejszych sprawach kryminalnych (zwłaszcza tzw. „sądach grodzkich” 22 ).
Wprowadzenie zmian dotyczących instytucji starostów – odwoływanych i powoływanych wedle woli monarchy – pozwoliło rzeczywiście ograniczyć samowolę lokalnych możnowładców i ujednolicić zarządzanie państwem. Natomiast dawny urząd kasztelana stracił w konsekwencji dotychczasowe, realne uprawnienia. Rola kasztelanów została ograniczona przede wszystkim do spraw wojskowych i do funkcji honorowych. W pierwszym obszarze obejmowało to dowództwo nad załogami zamków oraz przewodzenie chorągwiom ziemskim w czasie wojny. W drugim obszarze owa honorowa pozycja kasztelanów zaowocuje w przyszłości przypisaniem temu urzędowi prawa do zajmowania miejsca w tworzącym się Senacie.
Równolegle do tych zmian instytucjonalnych, w ramach ziem i powiatów Kazimierz Wielki rozpoczął proces tworzenia zamiast dotychczasowych, dość chaotycznie kreowanych w minionych wiekach okręgów kasztelańskich, nowych jednostek w postaci powiatów. Powoływani na swoje urzędy starostowie, obejmowali wyraźniej już określone terytorialnie obwody administracyjne, nazywane właśnie powiatami. To na poziomie powiatu koncentrowały się – pod pieczą starosty – podstawowe funkcje obronne państwa, jak również zagadnienia fiskalne. Co do zasady również, powiaty stały się podstawowymi obszarami sądowymi w obrębie których, w oparciu o uporządkowane we wspomnianych Statutach przepisy prawa, wymierzana była w imieniu króla sprawiedliwość w zakresie spraw cywilnych i karnych.
Warto tutaj dodatkowo nadmienić, że stopniowo wyodrębniać się też zaczęły dwie kategorie urzędu starosty: starosta grodowy, który sprawował władzę nad okręgiem sądowym i był odpowiedzialny za bezpieczeństwo wewnętrzne oraz starosta niegrodowy, do którego zadań należało zarządzanie królewskimi dobrami ziemskimi (królewszczyznami).
Podkreślenia wymaga również, że instytucja starosty ziemskiego jako reprezentanta władzy królewskiej w terenie, przetrwała przez całe średniowiecze i większą część epoki nowożytnej. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów starostowie nadal administrowali królewszczyznami, pilnowali porządku i przewodniczyli sądom grodzkim – stając się jednymi z najważniejszych urzędników lokalnych aż do XVIII wieku. Choć z czasem urząd starosty uległ częściowej degeneracji (dzierżawiony za opłatą przez magnatów jako źródło ich dodatkowych dochodów), to jego geneza i pierwotna rola sięgały właśnie reform Kazimierza.
Co również warte zaznaczenia to fakt, że właśnie za Kazimierza Wielkiego nadal odbywały się zgromadzenia - wiece (zjazdy możnych, rycerstwa i przedstawicieli miast). Jednak ich funkcje stopniowo ewoluowały. Z czasem przekształciły się one w sejmiki ziemskie, jako lokalne zgromadzenia szlachty, a następnie – w toku dalszej ewolucji – wyłoniły one jako swoją emanację ogólnopaństwowy sejm walny. Wiece Kazimierzowskie, z udziałem dostojników, urzędników ziemskich i delegatów miejskich, można zatem uznać niewątpliwie za zalążek późniejszego parlamentaryzmu szlacheckiego. Również Rada Królewska, którą król Kazimierz rozbudował jako swój stały organ doradczy, przekształciła się z czasem (już w epoce jagiellońskiej) w stały Senat koronny 23 .
Można więc powiedzieć, że polityka wewnętrzna Kazimierza – oparta na współpracy ze szlachtą i mieszczaństwem przy jednoczesnym ograniczaniu samowoli magnaterii – stworzyła model, który rozwinął się pełniej w Złotym Wieku za Jagiellonów 24 .
Rys. Królestwo Polskie w okresie panowania Kazimierza Wielkiego - źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kazimierz_III_Wielki#/media/Plik:Polska_1333_-_1370.png
1 Najnowsze, niezwykle interesujące ustalenia zawarte są w monografii: J. Osiński, Podział dzielnicowy państwa polskiego według Statutu Bolesława Krzywoustego, Kraków 2024. Autor dokonuje analizy interesującego nas zagadnienia jako kluczowego elementu dla prawidłowej interpretacji „podziału państwa” dokonanego przez tego władcę.
2 Szerzej zagadnieniem tym zajmował się m. in. Z. Wojciechowski, Ustrój polityczny ziem polskich w czasach przedpiastowskich, Lwów 1927; tenże: O ustroju szczepowym ziem polskich: uwagi krytyczne, Poznań 1927.
3 Szerzej zagadnienie to omawia K. Janicki, Średniowiecze w liczbach, Poznań 2024. J. S. Matuszewski, Vicina id est… Poszukiwania alternatywnej koncepcji staropolskiego opola, Łódź 1991.
4 Szerzej o tych uwarunkowaniach ówczesnego prawa i wymiaru sprawiedliwości pisze H.J. Berman, Law and Revolution: The Formation of the Western Legal Tradition, Harvard 1983. Jakkolwiek jego uwagi odnoszą się przede wszystkim do wspólnot germańskich, to jednak wspólnoty słowiańskie rządziły się zbliżonymi regułami w tym zakresie.
5 Szerzej na ten temat pisze w klasycznym studium: K. Tymieniecki, Organizacja grodowa w Polsce wczesnofeudalnej. Poznań 1961.
6 M. Kowalski, Administracja i sądownictwo w Polsce Piastów i Jagiellonów. Wrocław 2010.
7 Oprócz kasztelana występował również odpowiadający mu zapewne urząd komesa (comes). Oba urzędy wzorowane były na podobnych urzędach charakterystycznych dla dominującego ówcześnie modelu administracyjnego, ukształtowanego pod rządami cesarza Karola Wielkiego i jego następców. Szerzej na ten temat zobacz uwagi w Rozdziale V - Jednostki administracyjne odpowiadające powiatom w innych krajach europejskich
8 Szerzej procesy te przedstawia G. Górski, Historia administracji, Toruń 2011. Są one również przedmiotem rozważań w: J. Górska - Szymczak, Między demokracją a absolutyzmem. U źródeł nowoczesnej monarchii konstytucyjnej w XI i XII wieku, Toruń 2025. Inną perspektywę tych procesów prezentują: Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia ustroju i prawa polskiego. Warszawa 1998, a także: Gierowski J. A., Historia Polski: średniowiecze. Kraków 2001.
9 Szerzej ewolucję tę prezentuje m. in.: S. Kutrzeba, Dawne polskie prawo sądowe w zarysie, Lwów 1921.
10 Szerzej o tym piszą: Górka S. Administracja i prawo w średniowiecznej Polsce. Kraków 2007 oraz Żmudzki T., System administracyjny Polski średniowiecznej. Wrocław 2009. Zob. także uwagi: G. Górski, op. cit.
11 Wacław II był księciem krakowskim od 1291 roku, a królem Polski od 1300 roku. Zmarł w 1305 roku, a jego syn Wacław III pozostawał na tronie polskim jedynie niespełna czternaście miesięcy.
12 Szerzej zagadnienie to opisuje J. Górska – Szymczak, op. cit. Zob. także uwagi G. Górski, Rzeczpospolita polsko – litewska. Historia pierwszej monarchii konstytucyjnej, Toruń 2017.
13 O istnieniu w czasach Mieszka I większych jednostek terytorialnych, piszą już w swoich kronikach zarówno Gall Anonim jak i Wincenty Kadłubek.(źródło?)
14 Szerzej zagadnienie to analizuje J. Osiński, Z dziejów Polski wczesnopiastowskiej, Kraków 2018 oraz Podział…
15 Podzielamy tu spostrzeżenia i uwagi sformułowane przez J. Osińskiego.
16 Szerzej proces ten opisuje w klasycznym studium R. Grodecki, Początki immunitetu w Polsce, Lwów 1930. Nowsze ujęcie tego problemu, na szerokim tle komparatystycznym znajduje się w pracy J. Górskiej – Szymczak, op. cit.
17 Jakkolwiek przywileje z Cieni i Lutomyśla, miały co do zasady charakter generalny, to jednak odnosiły się one w głównej mierze do uprawnień politycznych barones. Ich głównym celem było zagwarantowanie grupie najważniejszych panów duchownych i świeckich prawa do udzielania „rady i opinii” panującemu.
18 Przełomowe znaczenie miały tu przywileje królewskie wydane w Budzie w 1355 roku oraz w Koszycach w 1374 roku. Szerzej o znaczeniu tych przywilejów generalnych dla formowania się stanu szlacheckiego zob.: J. Dąbrowski, Ostatnie lata Ludwika Wielkiego, Kraków 2009, a także O. Halecki, O genezie i znaczeniu rządów andegaweńskich w Polsce, „Kwartalnik Historyczny” 1921, Tom 35.
19 Szerzej proces ten opisuje R. Grodecki, Studia nad dziejami gospodarczymi Polski w XII wieku, Kwartalnik Historyczny” 1915, Tom 29. Zagadnienie to podejmuje również J. Górska – Szymczak, op.cit.
20 Statuty Kazimierza Wielkiego – Wielkopolski (ostatecznie zaakceptowany w 1362 roku) oraz Małopolski (1362). Tekst we współczesnym opracowaniu: Statuty Kazimierza Wielkiego, opr. T.K. Kubicki, Łódź 1995. Szerzej o roli i znaczeniu Statutów, zobacz studium: W. Uruszczak, Statuty Kazimierza Wielkiego jako źródło prawa polskiego, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 1999, nr 3, s. 97-115.
21 „Domena królewska” potocznie zwana „królewszczyzną” była w istocie rzecz własnością Korony (na Litwie Wielkiego Księstwa), a więc była własnością publiczną. O ich rozwoju patrz szerzej: J. Luciński, Rozwój królewszczyzn w Koronie od schyłku XIV wieku do XVII wieku, Poznań 1970.
22 Szerzej zob. uwagi: Górka S., op. cit. oraz Żmudzki T., op. cit.
23 Szerzej zobacz ważne studium: J. Dąbrowski, Kazimierz Wielki: Twórca Korony Królestwa Polskiego. Kraków 2007.
24 O roli Kazimierza Wielkiego i jego reform oprócz fundamentalnych rozpraw R. Grodeckiego, ważne również spostrzeżenia: J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki. Wrocław 1986.
Udostępnij
