Utworzenie i rozwój sieci powiatów od XIV do XVIII wieku

Jak wskazano wyżej, zmiany w ustroju administracji przeprowadzone w okresie panowania Kazimierza Wielkiego, okazały się niezwykle trwałe. Podstawowy podział terytorialny dwóch prowincji – Małopolski i Wielkopolski – okazał się skądinąd zjawiskiem wykraczającym poza dzieje Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jak się bowiem okazuje, większość z tych jednostek, skupionych wokół wykreowanych ówcześnie lokalnych centrów administracyjnych, przetrwało również w okresie zaborów po upadku państwowości polskiej. Następnie kontynuowały one swój byt w odrodzonej w 1918 roku II Rzeczypospolitej. Również w okresie PRL zachowały one swe istnienie aż do tzw. reformy administracyjnej w 1975 roku. W końcu odrodziły się w ramach III Rzeczypospolitej w konsekwencji zmiany struktury administracyjnej państwa w 1998 roku.

Według definicji pioniera badań nad historią polskiej administracji Zygmunta Glogera, termin „powiat” to „grupa opol [czyli sąsiadujących z sobą wiosek i osad rolniczych, otoczonych i połączonych polami – przyp. aut.], wspólnie wiecująca i sądząca się, powiadamiana i zwoływana do spraw wspólnych” Źródła nazwy należy upatrywać w wyrazach wiec, powiecać, powiadamiać się. Spełniały one pierwotnie funkcje administracyjno-sądowe oraz obronne1.

Przyjrzyjmy się zatem na tym miejscu, jak ukształtowała się owa pierwotna sieć powiatowa. Rozważania te rozpoczniemy od dwóch głównych prowincji Królestwa – Wielkopolski i Małopolski. Później przeanalizujemy sytuację na tych terenach, które weszły w skład Królestwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Mazowsze i Prusy Królewskie2) oraz na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w jego kształcie po zawarciu Unii Lubelskiej. Jako ilustracyjny punkt wyjścia wybrany został kształt terytorialny Rzeczpospolitej polsko – litewskiej 1619 roku, a więc moment, w którym po zawarciu rozejmu w Dywilinie z Wielkim Księstwem Moskiewskim3, odzyskane zostały tereny Smoleńszczyzny. Ponadto w skład państwa wchodziły wtedy również Inflanty oraz terytorium Kurlandii4.

Rys. Mapa Rzeczypospolitej polsko – litewskiej z początku XVII wieku, z zaznaczonym ówczesnym podziałem administracyjnym na województw i ziemie oraz powiaty (źródło: wikipedia)

Dodatkowa mapa, ilustruje podział państwa polsko -litewskiego w tym okresie na prowincje (z zaznaczeniem województw i ziem):

Rys. Podział Rzeczypospolitej na prowincje (źródło; wikipedia)

Powiaty w Małopolsce

W Małopolsce w początkowym okresie funkcjonowania, do czasów przyłączenia Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego, tego obszaru jako prowincja, powstały trzy województwa – krakowskie, sandomierskie i lubelskie.

W województwie krakowskim u schyłku XIV wieku funkcjonowały jedynie trzy powiaty: krakowski, proszowski i żarnowiecki. W XVI wieku, w następstwie szeregu zmian, funkcjonowały powiaty: proszowski, lelowski, szczyrzycki, ksiąski, sądecki, biecki oraz śląski, w skład którego wchodziły księstwo zatorskie i oświęcimskie5. Ponadto w województwie znajdowały się dwa terytoria biskupie: starostwo muszyńskie (zwane też państwem muszyńskim) oraz starostwo sławkowskie. Ostatecznie w drugiej połowie XVII wieku ukształtowała się struktura obejmująca powiaty: proszowski, lelowski, ksiąski, szczyrzycki, sądecki, biecki i śląski.

Rys. Mapa województwa krakowskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-krakowskie-xvi-xviii-w-mapy)

Województwo sandomierskie obejmowało tereny, które były podzielone na następujące powiaty: sandomierski, wiślicki, pilzneński, radomski, opoczyński, chęciński, szydłowski (do 1465 roku), tarnowski (do 1465 roku) oraz ziemię stężycką. Ziemia stężycka, choć funkcjonowała w ramach województwa sandomierskiego, nie była podzielona na powiaty i traktowana była jako osobna jednostka.

Rys. Mapa województwa sandomierskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-sandomierskie-xvi-xviii-w-mapy

Województwo lubelskie powstało w 1474 roku, kiedy zostało wyłączone przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka z województwa sandomierskiego6, a w jego skład wchodziły powiaty: lubelski, urzędowski, kurowski (istniał do 1465 roku), parczewski (istniał do 1465 roku) oraz ziemia łukowska7.

Rys. Mapa województwa lubelskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-lubelskie-xvi-xviii-w-mapy)

W skład prowincji Małopolski zostały włączone także w połowie XIV wieku województwa, które utworzył na terenie Rusi Halickiej, przyłączonej przez króla Kazimierza Wielkiego8. W wyniku ich organizacji ustrojowo-administracyjnej wyłoniono pierwotnie trzy województwa: ruskie, bełskie oraz ziemia (województwo) chełmska.

W skład województwa ruskiego wchodziły początkowo mające status powiatów cztery jednostki terytorialne: ziemia sanocka, ziemia przemyska, ziemia halicka i ziemia lwowska[1]. W XVII wieku jednostki te uzyskały nazwę powiatów.

Rys. Mapa województwa ruskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-ruskie-xvi-xviii-w-mapy)

Województwo bełskie zostało włączone do Korony w 1462 roku, będąc wcześniej lennem książąt mazowieckich10. Wyłonione zostały w nim powiaty: powiat bełski, powiat grabowiecki, powiat horodelski, powiat lubaczowski oraz ziemia buska.

Rys. Mapa województwa bełskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-belskie-xvi-xviii-w-mapy)

Wreszcie w ziemi chełmskiej powstało początkowo pięć powiatów: powiat chełmski, powiat krasnostawski, powiat hrubieszowski, powiat lubomelski i powiat ratneński. Po 1465 roku pozostały na terenie tej ziemi jedynie dwa powiaty: chełmski i krasnostawski11. Z czasem ziemię chełmską zaczęto w dokumentach nazywać województwem, gdyż była autonomiczną jednostką administracyjną wobec województwa ruskiego, posiadając m.in. własny sejmik. Dopiero na początku XVI w. ostatecznie włączono ziemię chełmską do województwa ruskiego w dość niejasnych okolicznościach12.

Rys. Mapa województwa chełmskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/ziemia-chelmska-xvi-xviii-w-mapy

Po śmierci Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda w 1430 r. miała miejsce inkorporacja Księstwa Podolskiego do Korony Polskiej. Po serii wojen z następcą Witolda – Świdrygiełłą, ostatecznie przyłączono region do Korony w 1437 r. Trzy lata wcześniej powołano do życia województwo podolskie13. W skład województwa podolskiego wchodziły trzy powiaty: powiat kamieniecki, powiat latyczowski i powiat czerwonogrodzki.

W konsekwencji postanowień Sejmu lubelskiego w 1569 roku, w skład Korony przeszły z Wielkiego Księstwa Litewskiego: Księstwo Kijowskie, w którym ustanowiono województwo kijowskie oraz Ziemia Wołyńska, na którą składały się wojedwództwa wołyńskie i bracławskie. Do połowy XVII wieku istniało również województwo czernichowskie. Na tym samym Sejmie lubelskim przyłączono do Korony także Podlasie, o którym będzie mowa dalej14.

Województwo wołyńskie dzieliło się na trzy powiaty: powiat łucki, powiat włodzimierski i powiat krzemieniecki.

Województwo bracławskie, utworzone w 1566 r., po trzech latach inkorporowane do Korony15, podzielone było na dwa powiaty: bracławski i winnicki.

Wreszcie olbrzymie województwo kijowskie podzielone było na trzy powiaty: kijowski, powiat żytomierski i powiat owrucki16.

Rys. Mapa ilustrująca podział Rzeczypospolitej na województwa w 1619 roku. Widoczne na niej są województwa wołyńskie, podolskie, bracławskie i kijowskie źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Podzia%C5%82_administracyjny_I_Rzeczypospolitej#/media/Plik:Podzia%C5%82_administracyjny_I_RP.svg

Powiaty w Wielkopolsce

Wielkopolska, kolebka państwowości polskiej, składała się początkowo z dwóch historycznie głównych ziem: poznańskiej i kaliskiej. Szybko, bo już w pierwszej połowie XIV w. obie ziemie zyskały status województw. W 1768 r. na życzenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wyłączono ze północnej części województwa kaliskiego województwo gnieźnieńskie.

W ramach województwa poznańskiego, funkcjonowały powiaty: poznański, kościański, wałecki i ziemia wschowska.

Rys. Mapa województwa poznańskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-poznanskie-xvi-xviii-w-mapy

Natomiast województwo kaliskie dzieliło się przez większość interesującego nas okresu na sześć powiatów: kaliski, koniński, pyzdrski, gnieźnieński, kcyński, nakielski. Z trzech ostatnich powiatów utworzono wyżej wspomniane województwo gnieźnieńskie. Natomiast w ostatnich latach istnienia I Rzeczpospolitej utworzono powiat średzki (od 1791 roku)17.

Rys. Mapa województwa kaliskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-kaliskie-xvi-xviii-w-mapy

W skład prowincji wielkopolskiej weszły z czasem również województwa: sieradzkie, łęczyckie, brzesko–kujawskie oraz inowrocławskie. Stanowiące pozostałości dawnych księstw piastowskich doby rozdrobienia dzielnicowego, ziemie te stanowiły naturalny łącznik pomiędzy Wielkopolską pierwotną a Małopolską. Ich przekształcenie w województwa nastąpiło w czasach panowania Kazimierza Wielkiego. W województwie łęczyckim powstały powiaty: łęczycki, orłowski, brzozowski oraz inowłodzki (od 1791 roku).

Rys. Mapa województwa łęczyckiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-leczyckie-xvi-xviii-w-mapy

W województwie sieradzkim znajdowały się cztery powiaty: sieradzki, szadkowski, piotrkowski i radomski (radomszczański). Wchodząca w skład tego województwa Ziemia Wieluńska z kolei dzieliła się na powiat wieluński i ostrzeszowski18.

Rys. Mapa województwa sieradzkiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-sieradzkie-xvi-xviii-w-mapy

Województwo brzesko–kujawskie dzieliło się na pięć powiatów: brzeski, kowalski, kruszwicki, przedecki i radziejowski.

Rys. Mapa województwa brzesko - kujawskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-brzesko-kujawskie-xvi-xviii-w-mapy

Wreszcie w województwie inowrocławskim znajdowały się powiat bydgoski i powiat inowrocławski oraz Ziemia Dobrzyńska, w ramach której znajdowały się: powiat rypiński, powiat lipnowski i powiat dobrzyński19.

Rys. Mapa województwa inowrocławskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-inowroclawskie-xvi-xviii-w-mapy

Powiaty na Mazowszu

Mazowsze od czasów rozbicie dzielnicowego długo pozostawał poza granicami Korony Królestwa Polskiego. Wraz z wygasaniem poszczególnych linii Piastów mazowiekich włączano kolejne ziemie w skład państwa polskiego. Ostatecznie inkorporowano wszystkie terytoria mazowieckie w 1526 r.[1] W wyniku zmian dokonanych w akcie Unii Lubelskiej w 1569 roku weszło w skład prowincji wielkolpolskiej. Obszar ten, w efekcie przemian wcześniejszej ukształtowanej struktury terytorialnej, w dobie I Rzeczpospolitej składał się z trzech województw: mazowieckiego, płockiego oraz rawskiego, w skład których wchodziły 33 powiaty.

W ramach województwa mazowieckiego znajdowało się dziesięć ziem jako pośrednich jednostek administracyjnych pomiędzy ziemią a powiatem: ciechanowska, czerska, liwska, łomżyńska, nurska, różańska, warszawska, wiska, wyszogrodzka i zakroczymska.

Ziemia ciechanowska składała się z trzech powiatów: ciechanowskiego, przasnyskiego i sąchockiego.
Ziemia czerska również z trzech powiatów: czerskiego (zwanego też garwolińskim), grójeckiego i wareckiego.
W skład ziemi łomżyńskiej wchodziły cztery powiaty: łomżyński, kolnieński, ostrołęcki i zambrowski.
Ziemia nurska podzielona była na trzy powiaty: nurski, kamieńczykowski i ostrowski.
Z kolei ziemia różańska to dwa powiaty: różański i makowski. Ziemia warszawska posiadała trzy powiaty: warszawski, błoński i tarczyński.
Podobną ilość powiatów posiadała ziemia wiska – były to powiaty: wiski, radziłowski i wąsoski.
Ziemia zakroczymska składała się z dwóch powiatów: zakroczymskiego oraz nowomiejskiego.

Wreszcie ziemie liwska oraz wyszogrodzka nie były podzielone na powiaty.

Rys. Mapa województwa mazowieckiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-mazowieckie-xvi-xviii-w-mapy

W województwie płockim znajdowały się następujące powiaty: płocki, bielski, raciąski, sierpecki, płoński, szreński, niedzborski i mławski.

Rys. Mapa województwa płockiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-plockie-xvi-xviii-w-mapy

Dodać trzeba, że powiaty szreński, niedzborski i mławski tworzyły tzw. ziemię zawkrzeńską. Natomiast województwo rawskie miało bardziej złożony podział terytorialny. Dzieliło się ono na trzy ziemie, z których każda była podzielona na dwa powiaty. Ziemia rawska dzieliła się na: powiat rawski i powiat bialski. Ziemia gostynińska była podzielona na: powiat gostyniński i powiat gąbiński. Natomiast ziemia sochaczewska dzieliła się na: powiat sochaczewski i powiat mszczonowski.