Utworzenie i rozwój sieci powiatów od XIV do XVIII wieku

This is paragraph text. Click it or hit the Manage Text button to change the font, color, size, format, and more. To set up site-wide paragraph and title styles, go to Site Theme.

Jak wskazano wyżej, zmiany w ustroju administracji przeprowadzone w okresie panowania Kazimierza Wielkiego, okazały się niezwykle trwałe. Podstawowy podział terytorialny dwóch prowincji – Małopolski i Wielkopolski – okazał się skądinąd zjawiskiem wykraczającym poza dzieje Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jak się bowiem okazuje, większość z tych jednostek, skupionych wokół wykreowanych ówcześnie lokalnych centrów administracyjnych, przetrwało również w okresie zaborów po upadku państwowości polskiej. Następnie kontynuowały one swój byt w odrodzonej w 1918 roku II Rzeczypospolitej. Również w okresie PRL zachowały one swe istnienie aż do tzw. reformy administracyjnej w 1975 roku. W końcu odrodziły się w ramach III Rzeczypospolitej w konsekwencji zmiany struktury administracyjnej państwa w 1998 roku.

Według definicji pioniera badań nad historią polskiej administracji Zygmunta Glogera, termin „powiat” to „grupa opol [czyli sąsiadujących z sobą wiosek i osad rolniczych, otoczonych i połączonych polami – przyp. aut.], wspólnie wiecująca i sądząca się, powiadamiana i zwoływana do spraw wspólnych” Źródła nazwy należy upatrywać w wyrazach wiec, powiecać, powiadamiać się. Spełniały one pierwotnie funkcje administracyjno-sądowe oraz obronne ¹ .

Przyjrzyjmy się zatem na tym miejscu, jak ukształtowała się owa pierwotna sieć powiatowa. Rozważania te rozpoczniemy od dwóch głównych prowincji Królestwa – Wielkopolski i Małopolski. Później przeanalizujemy sytuację na tych terenach, które weszły w skład Królestwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Mazowsze i Prusy Królewskie ² ) oraz na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w jego kształcie po zawarciu Unii Lubelskiej. Jako ilustracyjny punkt wyjścia wybrany został kształt terytorialny Rzeczpospolitej polsko – litewskiej 1619 roku, a więc moment, w którym po zawarciu rozejmu w Dywilinie z Wielkim Księstwem Moskiewskim ³ , odzyskane zostały tereny Smoleńszczyzny. Ponadto w skład państwa wchodziły wtedy również Inflanty oraz terytorium Kurlandii ⁴ .

Rys. Mapa Rzeczypospolitej polsko – litewskiej z początku XVII wieku, z zaznaczonym ówczesnym podziałem administracyjnym na województw i ziemie oraz powiaty (źródło: wikipedia)

Dodatkowa mapa, ilustruje podział państwa polsko -litewskiego w tym okresie na prowincje (z zaznaczeniem województw i ziem):

Rys. Podział Rzeczypospolitej na prowincje (źródło; wikipedia)

Powiaty w Małopolsce

W Małopolsce w początkowym okresie funkcjonowania, do czasów przyłączenia Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego, tego obszaru jako prowincja, powstały trzy województwa – krakowskie, sandomierskie i lubelskie.

W województwie krakowskim u schyłku XIV wieku funkcjonowały jedynie trzy powiaty: krakowski, proszowski i żarnowiecki. W XVI wieku, w następstwie szeregu zmian, funkcjonowały powiaty: proszowski, lelowski, szczyrzycki, ksiąski, sądecki, biecki oraz śląski, w skład którego wchodziły księstwo zatorskie i oświęcimskie ⁵ . Ponadto w województwie znajdowały się dwa terytoria biskupie: starostwo muszyńskie (zwane też państwem muszyńskim) oraz starostwo sławkowskie. Ostatecznie w drugiej połowie XVII wieku ukształtowała się struktura obejmująca powiaty: proszowski, lelowski, ksiąski, szczyrzycki, sądecki, biecki i śląski.

Rys. Mapa województwa krakowskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-krakowskie-xvi-xviii-w-mapy)

Województwo sandomierskie obejmowało tereny, które były podzielone na następujące powiaty: sandomierski, wiślicki, pilzneński, radomski, opoczyński, chęciński, szydłowski (do 1465 roku), tarnowski (do 1465 roku) oraz ziemię stężycką. Ziemia stężycka, choć funkcjonowała w ramach województwa sandomierskiego, nie była podzielona na powiaty i traktowana była jako osobna jednostka.

Rys. Mapa województwa sandomierskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-sandomierskie-xvi-xviii-w-mapy

Województwo lubelskie powstało w 1474 roku, kiedy zostało wyłączone przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka z województwa sandomierskiego ⁶ , a w jego skład wchodziły powiaty: lubelski, urzędowski, kurowski (istniał do 1465 roku), parczewski (istniał do 1465 roku) oraz ziemia łukowska ⁷ .

Rys. Mapa województwa lubelskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-lubelskie-xvi-xviii-w-mapy)

W skład prowincji Małopolski zostały włączone także w połowie XIV wieku województwa, które utworzył na terenie Rusi Halickiej, przyłączonej przez króla Kazimierza Wielkiego ⁸ . W wyniku ich organizacji ustrojowo-administracyjnej wyłoniono pierwotnie trzy województwa: ruskie, bełskie oraz ziemia (województwo) chełmska.

W skład województwa ruskiego wchodziły początkowo mające status powiatów cztery jednostki terytorialne: ziemia sanocka, ziemia przemyska, ziemia halicka i ziemia lwowska ⁹ . W XVII wieku jednostki te uzyskały nazwę powiatów.

Rys. Mapa województwa ruskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-ruskie-xvi-xviii-w-mapy)

Województwo bełskie zostało włączone do Korony w 1462 roku, będąc wcześniej lennem książąt mazowieckich ¹⁰ . Wyłonione zostały w nim powiaty: powiat bełski, powiat grabowiecki, powiat horodelski, powiat lubaczowski oraz ziemia buska.

Rys. Mapa województwa bełskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-belskie-xvi-xviii-w-mapy)

Wreszcie w ziemi chełmskiej powstało początkowo pięć powiatów: powiat chełmski, powiat krasnostawski, powiat hrubieszowski, powiat lubomelski i powiat ratneński. Po 1465 roku pozostały na terenie tej ziemi jedynie dwa powiaty: chełmski i krasnostawski ¹¹ . Z czasem ziemię chełmską zaczęto w dokumentach nazywać województwem, gdyż była autonomiczną jednostką administracyjną wobec województwa ruskiego, posiadając m.in. własny sejmik. Dopiero na początku XVI w. ostatecznie włączono ziemię chełmską do województwa ruskiego w dość niejasnych okolicznościach ¹² .

Rys. Mapa województwa chełmskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/ziemia-chelmska-xvi-xviii-w-mapy

Po śmierci Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda w 1430 r. miała miejsce inkorporacja Księstwa Podolskiego do Korony Polskiej. Po serii wojen z następcą Witolda – Świdrygiełłą, ostatecznie przyłączono region do Korony w 1437 r. Trzy lata wcześniej powołano do życia województwo podolskie ¹³ . W skład województwa podolskiego wchodziły trzy powiaty: powiat kamieniecki, powiat latyczowski i powiat czerwonogrodzki.

W konsekwencji postanowień Sejmu lubelskiego w 1569 roku, w skład Korony przeszły z Wielkiego Księstwa Litewskiego: Księstwo Kijowskie, w którym ustanowiono województwo kijowskie oraz Ziemia Wołyńska, na którą składały się wojedwództwa wołyńskie i bracławskie. Do połowy XVII wieku istniało również województwo czernichowskie. Na tym samym Sejmie lubelskim przyłączono do Korony także Podlasie, o którym będzie mowa dalej ¹⁴ .

Województwo wołyńskie dzieliło się na trzy powiaty: powiat łucki, powiat włodzimierski i powiat krzemieniecki.

Województwo bracławskie, utworzone w 1566 r., po trzech latach inkorporowane do Korony ¹⁵ , podzielone było na dwa powiaty: bracławski i winnicki.

Wreszcie olbrzymie województwo kijowskie podzielone było na trzy powiaty: kijowski, powiat żytomierski i powiat owrucki ¹⁶ .

Rys. Mapa ilustrująca podział Rzeczypospolitej na województwa w 1619 roku. Widoczne na niej są województwa wołyńskie, podolskie, bracławskie i kijowskie źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Podzia%C5%82_administracyjny_I_Rzeczypospolitej#/media/Plik:Podzia%C5%82_administracyjny_I_RP.svg

Powiaty w Wielkopolsce

Wielkopolska, kolebka państwowości polskiej, składała się początkowo z dwóch historycznie głównych ziem: poznańskiej i kaliskiej. Szybko, bo już w pierwszej połowie XIV w. obie ziemie zyskały status województw. W 1768 r. na życzenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wyłączono ze północnej części województwa kaliskiego województwo gnieźnieńskie.

W ramach województwa poznańskiego, funkcjonowały powiaty: poznański, kościański, wałecki i ziemia wschowska.

Rys. Mapa województwa poznańskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-poznanskie-xvi-xviii-w-mapy

Natomiast województwo kaliskie dzieliło się przez większość interesującego nas okresu na sześć powiatów: kaliski, koniński, pyzdrski, gnieźnieński, kcyński, nakielski. Z trzech ostatnich powiatów utworzono wyżej wspomniane województwo gnieźnieńskie. Natomiast w ostatnich latach istnienia I Rzeczpospolitej utworzono powiat średzki (od 1791 roku) ¹⁷ .

Rys. Mapa województwa kaliskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-kaliskie-xvi-xviii-w-mapy

W skład prowincji wielkopolskiej weszły z czasem również województwa: sieradzkie, łęczyckie, brzesko–kujawskie oraz inowrocławskie. Stanowiące pozostałości dawnych księstw piastowskich doby rozdrobienia dzielnicowego, ziemie te stanowiły naturalny łącznik pomiędzy Wielkopolską pierwotną a Małopolską. Ich przekształcenie w województwa nastąpiło w czasach panowania Kazimierza Wielkiego. W województwie łęczyckim powstały powiaty: łęczycki, orłowski, brzozowski oraz inowłodzki (od 1791 roku).

Rys. Mapa województwa łęczyckiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-leczyckie-xvi-xviii-w-mapy

W województwie sieradzkim znajdowały się cztery powiaty: sieradzki, szadkowski, piotrkowski i radomski (radomszczański). Wchodząca w skład tego województwa Ziemia Wieluńska z kolei dzieliła się na powiat wieluński i ostrzeszowski ^{18 ^.}

Rys. Mapa województwa sieradzkiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-sieradzkie-xvi-xviii-w-mapy

Województwo brzesko–kujawskie dzieliło się na pięć powiatów: brzeski, kowalski, kruszwicki, przedecki i radziejowski.

Rys. Mapa województwa brzesko - kujawskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-brzesko-kujawskie-xvi-xviii-w-mapy

Wreszcie w województwie inowrocławskim znajdowały się powiat bydgoski i powiat inowrocławski oraz Ziemia Dobrzyńska, w ramach której znajdowały się: powiat rypiński, powiat lipnowski i powiat dobrzyński ¹⁹ .

Rys. Mapa województwa inowrocławskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-inowroclawskie-xvi-xviii-w-mapy

Powiaty na Mazowszu

Mazowsze od czasów rozbicie dzielnicowego długo pozostawał poza granicami Korony Królestwa Polskiego. Wraz z wygasaniem poszczególnych linii Piastów mazowiekich włączano kolejne ziemie w skład państwa polskiego. Ostatecznie inkorporowano wszystkie terytoria mazowieckie w 1526 r ²⁰ . W wyniku zmian dokonanych w akcie Unii Lubelskiej w 1569 roku weszło w skład prowincji wielkolpolskiej. Obszar ten, w efekcie przemian wcześniejszej ukształtowanej struktury terytorialnej, w dobie I Rzeczpospolitej składał się z trzech województw: mazowieckiego, płockiego oraz rawskiego, w skład których wchodziły 33 powiaty.

W ramach województwa mazowieckiego znajdowało się dziesięć ziem jako pośrednich jednostek administracyjnych pomiędzy ziemią a powiatem: ciechanowska, czerska, liwska, łomżyńska, nurska, różańska, warszawska, wiska, wyszogrodzka i zakroczymska.

Ziemia ciechanowska składała się z trzech powiatów: ciechanowskiego, przasnyskiego i sąchockiego.
Ziemia czerska również z trzech powiatów: czerskiego (zwanego też garwolińskim), grójeckiego i wareckiego.
W skład ziemi łomżyńskiej wchodziły cztery powiaty: łomżyński, kolnieński, ostrołęcki i zambrowski.
Ziemia nurska podzielona była na trzy powiaty: nurski, kamieńczykowski i ostrowski.
Z kolei ziemia różańska to dwa powiaty: różański i makowski. Ziemia warszawska posiadała trzy powiaty: warszawski, błoński i tarczyński.
Podobną ilość powiatów posiadała ziemia wiska – były to powiaty: wiski, radziłowski i wąsoski.
Ziemia zakroczymska składała się z dwóch powiatów: zakroczymskiego oraz nowomiejskiego.

Wreszcie ziemie liwska oraz wyszogrodzka nie były podzielone na powiaty.

Rys. Mapa województwa mazowieckiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-mazowieckie-xvi-xviii-w-mapy

W województwie płockim znajdowały się następujące powiaty: płocki, bielski, raciąski, sierpecki, płoński, szreński, niedzborski i mławski.

Rys. Mapa województwa płockiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-plockie-xvi-xviii-w-mapy

Dodać trzeba, że powiaty szreński, niedzborski i mławski tworzyły tzw. ziemię zawkrzeńską. Natomiast województwo rawskie miało bardziej złożony podział terytorialny. Dzieliło się ono na trzy ziemie, z których każda była podzielona na dwa powiaty. Ziemia rawska dzieliła się na: powiat rawski i powiat bialski. Ziemia gostynińska była podzielona na: powiat gostyniński i powiat gąbiński. Natomiast ziemia sochaczewska dzieliła się na: powiat sochaczewski i powiat mszczonowski.

Rys. Mapa ziemi (województwa) rawskiej w XVII wieku (źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ziemia_rawska

Powiaty w Prusach Krolewskich

Włączone podobnie jak Mazowsze postanowieniami Unii Lubelskiej w skład Wielkopolski Prusy Królewskie, dzieliły się na trzy województwa: pomorskie, chełmińskie oraz malborskie ²¹ . Dodatkowo Warmia stanowiła odrębne terytorium kościelne, znane jako dominium warmińskie. Był to obszar zarządzany przez miejscowych biskupów katolickich ²² .

W skład województwa pomorskiego wchodziły powiaty: tczewski, człuchowski, tucholski, świecki, mirachowski, pucki, nowski i gdański. Ponadto znajdowały się tereny (głównie w delcie Wisły), znajdujące się pod zarządem miasta Gdańska ²³ .

Rys. Mapa województwa pomorskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-pomorskie-xvi-xviii-w-mapy

Województwo chełmińskie obejmowało tylko dwa powiaty: chełmiński i michałowski, a także terytoria znajdujące się pod zarządem miasta Torunia ²⁴ .

Rys. Mapa województwa pomorskiego w XVII wieku (źródło: https://www.regionyhistoryczne.exgeo.pl/korona/wojewodztwo-chelminskie-xvi-xviii-w-mapy

Województwo malborskie podobnie składało się z dwóch powiatów: malborskiego i sztumskiego.

Rys. Mapa województwa malborskiego oraz Księstwa Warmińskiego w XVII wieku (źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojew%C3%B3dztwo_malborskie

Natomiast dominium warmińskie, noszące też nazwę Księstwa Warmińskiego nie miało wewnętrznej struktury powiatowej (terytorium Księstwa widoczne na mapie powyżej).

Powiaty w Wielkim Księstwie Litewskim

W skład Wielkiego Księstwa Litewskiego w różnych okresach wchodziła zmienna ilość województw. Na przestrzeni całego okresu Rzeczpospolitej Obojga Narodów, były to województwa: wileńskie, trockie, nowogródzkie, brzesko – litewskie, podlaskie, żmudzkie, mińskie, mścisławskie, witebskie i połockie. Do 1569 roku jego cześcią były województwa wołyńskie, kijowskie i bracławskie. Przejściowo w jego skład wchodziły również województwa czernichowskie, smoleńskie.

Rys. Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego z połowy XVII wieku, z zaznaczonymi ówcześnie wchodzącymi w skład prowincji województwami – źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojew%C3%B3dztwo_brzeskolitewskie#/media/Plik:Brest-Litovsk_Voivodeship_within_Lithuania_in_the_17th_century.png

W skład poszczególnych, trwale wchodzących w skład Rzeczypospolitej województw wchodziły:

w województwie wileńskim powiaty: wileński, oszmiański, lidzki oraz brasławski,
w województwie trockim powiaty: trocki, kowieński, upicki oraz wiłkomierski,
w województwie nowogródzkim powiaty: nowogródzki, słonimski oraz wołkowyski,
w województwie brzeskim powiaty: brzeski, kobryński oraz piński,
w województwie podlaskim powiaty: drohicki, mielnicki oraz bielski,
w województwie żmudzkim ziemie: rosieńska, szawelska oraz telczewska,
w województwie mińskim powiaty: miński, rzeczycki oraz mozyrski,
w województwie mścisławskim powiaty: mścisławski oraz krzyczewski,
w województwie witebskim powiaty: witebski oraz orszański,
w województwie połockim powiaty: połocki oraz dziśnieński ²⁵

W sumie zatem, w okresie od XV do XVIII wieku na terenach trwale wchodzących w skład Rzeczypospolitej województw, funkcjonowało ponad 150 powiatów (ziem). Były to jednostki silnie zróżnicowane pod względem zajmowanego obszaru jak i liczby zamieszkującej je ludności, a także wewnętrznej struktury administracyjnej.

¹ Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903, s. 131-132.

² W konsekwencji postanowień Sejmu lubelskiego z 1569 roku, oba regiony zaliczano zwyczajowo do prowincji wielkopolskiej. Por. Z. Gloger, op. cit., s. 81-82.

³ Patrz szerzej: A. Małow, Dokumenty polsko-rosyjskiego rozejmu zawartego 11 (1) XII 1618 r. we wsi Dywilino, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2020, t. XVII, nr 2, s. 7-100.

⁴ Oba terytoria przyłączono do Rzeczpospolitej po sekularyzacji Zakonu Kawalerów Mieczowych w 1561 r. Inflanty (bez jej północnej części – Estonii), jako wspólną własność Polski i Litwy włączono do Rzeczpospolitej ostatecznie na mocy pokoju szczecińskiego w 1570 r., kończącego I wojnę północną. Południowa część dawnego państwa zakonnego stała się zaś lennemu Rzeczypospolitej, zwaną księstwem Kurlandii i Semigalii. Ustrój administracyjny regionu ustalono konstytucją „Ordynacya Ziemie Inflantckiey” podczas sejmu 1598 r. (Volumina Legum, t. 2 (1550-1609), wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1859 (dalej: VL 2), s. 377-378), zmienione następnie konstytucją „Ordynacya Xięstwa Inflantskiego” z 1677 r. po utracie większości tego terytorium po 1620 r. i utworzeniu jednego województwa inflanckiego z południowo-wschodniej części regionu (tzw. Inflanty Polskie, Volumina Legum, t. 5 (1669-1696). Wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1860, s. 237).

⁵ O kształtowaniu się ustroju tego regionu patrz: A. Nowakowski, Dzieje ustroju i prawa księstw Oświęciomskiego i Zatorskiego, Białystok 1988.

⁶ Por. K. Myśliński, Geneza i znaczenie powołania woj. lubelskiego w 1474 r., „Rocznik Lublekski” 1973, t. 16, s. 9-25.

⁷ Szersza analiza tych podziałów i ich ewolucji w: K. Chłapowski, Granice i podziały administracyjne Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XV–XVIII wieku. „Studia Geohistorica” 2019, nr 7, s. 165–189 oraz Z. Gloger, op. cit., s. 172-200.

⁸ J. Szyszka, Kształtowanie się podziałów terytorialnych Rusi Czerwonej na przykładzie ziemi lwowskiej, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2011, nr 3 (7), s. 120-140.

^{9/ ^{Z. Gloger, op. cit., s. 211-220.}}

¹⁰ Szerzej na temat genezy i organizacji województwa bełskiego patrz: A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII w., Warszawa 1993, s. 21-34.

¹¹ Z. Gloger, op. cit., s. 220-223.

¹² W. Ćwik, J. Reder, Rozwój administracyjno-terytorialny ziemi chełmskiej, [w:] Ziemia chełmska. Materiały z sesji naukowej historyków odbytej w Chełmie 21 VI 1959 r., red. J. Willaume, Lublin 1961.

¹³ Patrz szerzej w monumentalnej klasycznej pracy: O. Halecki, Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. 1: W wiekach średniach, Kraków 1919, s. 294-330.

¹⁴ O ziemi podlaskiey. Przywiley przywrócenia ziemie podlaskiey do Korony Polskiey, VL 2, s. 77-80.

¹⁵ Tak w akcie inkorporacji Ziemi Wołyńskiej do Korony. VL 2, s. 81.

¹⁶ Szerzej o podziałach administracyjnych na Rusi województw ukraińskich zobacz: W. Bobiński, Województwo kijowskie w czasach Zygmunta III Wazy: studium osadnictwa i stosunków własności ziemskiej, Warszawa 2000.

¹⁷ Z. Gloger, op. cit., s. 80 i n.

¹⁸ H. Rutkowski, Podziały administracyjne. Granice państwowych jednostek terytorialnych, w: Atlas historyczny Polski. Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, red. H. Rutkowski, Warszawa 1998, s. 26.

¹⁹ Szerzej zagadnienia te prezentuje: A. Gąsiorowski, Powiat w Wielkopolsce XIV–XVI wieku: z zagadnień zarządu terytorialnego i podziałów Polski późnośredniowiecznej, Poznań 1965.

²⁰ Szerzej na temat podziału administracyjnego Mazowsza przed inkorporacją do Korony patrz: B. Sobol, Sejm i sejmiki ziemskie na Mazowszu książęcym, Warszawa 1968.

²¹ Wiele cennych uwag o strukturze terytorialnej Prus Królewskich w: S. Gierszewski, Badania nad zaludnieniem Prus Królewskich, „Roczniki Humanistyczne”, 1987 nr 35 (2), s. 289–300.

²² Szerzej na temat administracji Warmii w okresie przedrozbiorowym patrz: A. Kopiczko, Ustrój i organizacja diecezji warmińskiej w latach 1525-1772, Olsztyn 1993.

²³ Patrz Historia Gdańska, t. 2 i 3/1, red. E. Cieślak, Gdańsk 1982-1993. Tam też bogata bibliografia zagadnienia.

²⁴ Por. M. Superczyński, Administracja i sądownictwo dawnego Torunia w świetle źródeł z XIV-XVIII wieku, „Rocznik Toruński” 2015, t. 42.

²⁵ Zagadnienie funkcjonowania powiatów w Wielkim Księstwie szerzej zaprezentowane jest w wielotomowym opracowaniu pod. red. A. Rachuby, Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy.

< Starszy wpis

Nowszy wpis >