This is paragraph text. Click it or hit the Manage Text button to change the font, color, size, format, and more. To set up site-wide paragraph and title styles, go to Site Theme.

Początek XVIII wieku przyniósł zjawiska i wydarzenia, które zaowocowały istotnymi zmianami w dotychczasowym modelu życia politycznego Rzeczypospolitej. Były one skutkiem zarówno sytuacji wewnętrznej, jak i ewolucji sytuacji międzynarodowej wokół Polski. I rzecz jasna nie były wolne od różnych ciężkich patologii, spośród których najcięższą pozostawało przede wszystkim zjawisko otwartego zaangażowania państw obcych w funkcjonowanie polskiego życia politycznego, połączone z korupcją realizowaną zarówno przez czynniki obce, jak i czynniki krajowe.

Punktem wyjścia dla interesujących nas procesów stały się dwa główne czynniki. Pierwszym były wydarzenia i zjawiska towarzyszące aktowi elekcji po śmierci Jana III Sobieskiego ¹ . Czynnikiem drugim były natomiast dramatyczny dla Rzeczypospolitej przebieg Wielkiej Wojny Północnej oraz krótkotrwale i długotrwałe jej skutki, zwłaszcza w obszarze społecznym i ekonomicznym ² .

W tle tych wydarzeń, widzieć należy również tragiczne skutki społeczne i ekonomiczne wielkiej epidemii dżumy schyłku pierwszej dekady XVIII wieku. W połączeniu ze zniszczeniami wojennymi i skutkami wieloletnich rabunków dokonywanych systemowo przez armie rosyjską, szwedzką i saską, epidemia doprowadziła do zdruzgotania (zwłaszcza ekonomicznego) kraju ³ .

W okresie walki o tron na przełomie XVII i XVIII wieku ukształtowały się w Rzeczypospolitej trzy główne obozy polityczne. Jednak podobnie jak w wcześniejszych dwóch stuleciach, skonstruowane były one raczej według zasad opisanych w poprzednich rozważaniach. Co jednak istotne, to na bazie tych właśnie podziałów ukształtować się miały w kolejnych dziesięcioleciach stronnictwa polityczne, które miały już zupełnie inny charakter. Stąd warto przyjrzeć się tym ugrupowaniom z początku wieku.

Wokół rodziny władców saskich skupiło się tzw. stronnictwo wettyńskie. Byli to co do zasady stronnicy kandydatury Augusta II. W ramach tego ugrupowania czołowe role odgrywali przedstawiciele rodów Flemmingów, Ożarowskich, Denhoffów i Morsztynów. Jego przedstawiciele co do zasady uznawali Rosję jako sojusznika Rzeczypospolitej, niemniej w tamtym okresie trudno byłoby tę grupę traktować jako prorosyjską.

Głównym przeciwnikiem stronnictwa saskiego było popierające Stanisława Leszczyńskiego stronnictwo profrancuskie. W jego ramach najważniejszymi postaciami byli przedstawiciele rodów Lubomirskich, Sapiehów, Potockich i Radziwiłłów. W zmaganiach wojennych zdecydowanie opowiadali się oni za Szwecją. To wskutek działań liderów tego stronnictwa, pod koniec 1715 roku doszło do zawiązania konfederacji generalnej, tzw. tarnogrodzkiej ⁴ .

Niejako obok sporu o tron, ukształtowało się tzw. stronnictwo republikantów. Co do zasady skierowane było ono przeciwko stronnictwu saskiemu, bowiem to ta kandydatura identyfikowana była z dążeniem do centralizacji władzy królewskiej, a w konsekwencji zagrożeniem dla wolności szlacheckich. I właśnie obrona jak twierdzono „złotej wolności” była naczelnym zwornikiem programowym tej formacji. Na czele tego stronnictwa stali przede wszystkim przedstawiciele rodów Branickich, Rzewuskich, Wiśniowieckich czy Sieniawskich. Co istotne, stronnictwo to ideowo bliskie było stronnictwu profrancuskiemu, ale ze stronnictwem wettyńskim łączył je z kolei pozytywny stosunek do Rosji. Zasadniczym spoiwem tej formacji, była walka z ciężarami rabunkowej obecności wojsk szwedzkich i rosyjskich na ziemiach Rzeczypospolitej. W kontekście skutków opisanej tragedii epidemii dżumy, konsekwencje eksploatowania ziem polskich i litewskich przez obce wojska, były nie do uniesienia. Co istotne, w tej tragedii to skala wyzysku realizowanego przez wojska szwedzkie powodowało, iż wojska rosyjskie i jej grabieżcze praktyki traktowano jako „mniejsze zło”.

Opisane ogólnie zagadnienie upadku gospodarczego, depopulacji i skrajnej eksploatacji, wywołanych przez wojska obce oraz epidemię, skutkowało zachwianiem ledwo co odbudowanej po tragediach wojennych i społecznych lat 1648 – 1660 tkanki społecznej i ekonomicznej. W szczególności negatywne zjawiska ugodziły w pozycję ekonomiczną drobnej i średniej szlachty. Poza problemami egzystencjalnymi dla tych szerokich rzesz szlacheckich, wpłynęło to również fundamentalnie na jakość ich udziału w życiu politycznym Rzeczypospolitej.

Podstawowym zatem zjawiskiem determinującym życie polityczne w tym okresie stało się zatracenie przez rzesze szlacheckie samodzielności politycznej, jaka była do połowy XVII wieku podstawową cechą demokracji szlacheckiej. Klientyzm i korupcja polityczna stały się w od połowy XVII wieku, a zwłaszcza w XVIII wieku zjawiskiem masowym, bowiem magnaccy liderzy formujących się stronnictw politycznych, stawali się praktycznie jedynym zapleczem finansowym dla przeciętnej rodziny szlacheckiej ⁵ . Spauperyzowana szlachta albo zaciągała się wprost do służby w posiadłościach magnackich (rzadziej była to praca cywilna, częściej służba wojskowa w wojskach prywatnych) albo zapożyczała się, aby utrzymać zdolność odtworzenia własnej działalności produkcyjnej, albo – najczęściej – sprzedawała swoje poparcie polityczne na sejmikach (a wybrani na posłów jako posłowie na sejmach) ⁶ .

Upowszechnienie powyższego zjawiska było w takiej skali, czymś nowym dziejach polskiego życia politycznego. Jednak patrząc na podobne zjawiska w Wielkiej Brytanii w XVIII i XIX wieku czy w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku, to podkreślić należy, że była to praktyka typowa dla tego stadium rozwoju demokracji ⁷ . O ile jednak gdzie indziej zjawisko to stanowiło sui generis postęp w stosunku do wcześniejszych metod budowania „poparcia” politycznego (ograniczonego skądinąd do bardzo wąskich grup uprzywilejowanych), o tyle w rzeczywistości ustrojowej państwa polsko – litewskiego, a zwłaszcza jego polskiej części, był to jednak w porównaniu przed okresem do końca XVI wieku istotny regres w jakości tego życia. Niemniej zasygnalizowana tendencja nasilała się w kolejnych dziesięcioleciach i tylko w ostatnim ćwierćwieczu XVII wieku, wskutek przejściowej poprawy warunków życia społecznego i gospodarczego szlachty, ten model budowania formacji politycznej uległ pewnemu spowolnieniu.

Dodać również należy, iż wymienione stronnictwa polityczne miały wyraźnie określone terytorialnie obszary swoich wpływów. I tak stronnictwo wettyńskie dominowało przede wszystkim w Małopolsce Zachodniej oraz na Mazowszu. Stronnictwo profrancuskie najsilniejsze wpływy posiadało w Wielkopolsce i na Litwie. Natomiast stronnictwo republikantów najszersze poparcie miało na obszarach wschodniej części Małopolski i ruskiej części Wielkiego Księstwa.

Ważną cezurą w życiu politycznym tego okresu był tzw. sejm niemy i jego ustalenia, których efektem było m. in. zakończenie konfederacji tarnogrodzkie ⁸ . Przebieg sejmu z 1717 roku, niezależnie od jego najfatalniejszych skutków związanych z faktycznym potwierdzeniem rosyjskiego protektoratu nad Rzeczpospolitą, stał się przełomem dla dalszego procesu kształtowania się na nowych zasadach stronnictw politycznych. Fundamentalną rolę w tym procesie odegrała rodzina Czartoryskich, której działania doprowadziły do powstania tzw. Familii.

Familia była obozem politycznym, który utrzymywał wiodącą rolę polityczną w polskim życiu publicznym do końca stulecia, a w jakimś sensie przetrwał na wychodźstwie niosąc sztandar niepodległości Polski do odbudowy Rzeczypospolitej. I niezależnie od tego, iż to właśnie ród Czartoryskich odgrywał w nim pierwszorzędną rolę polityczną i był swoistą zbiorową personifikacją tego stronnictwa, ugrupowanie to nosiło już cechy nowoczesnej partii politycznej. Odwołując się bowiem do współczesnych kategorii partii politycznych, Familia była niewątpliwie dobrowolną organizacją społeczną o charakterze komitetowym (tj. zorientowaną na realizację zadań wyborczych), demokratyczną z wieloosobowym kierownictwem i – nade wszystko – o wyraźnie identyfikowalnym programie politycznym. Oczywiście należy zastrzec, że kolejne cechy nowoczesnej formacji politycznej Familia nabierała stopniowo.

Ród Czartoryskich swoje korzenie wywodził z wielkoksiążęcej rodziny Giedyminowiczów. Polityczną rolę ród zawdzięczał Kazimierzowi Czartoryskiemu, który zręcznie uchronił pozycję ekonomiczną rodziny w okresie Wojny Północnej oraz spustoszeń pandemią dżumy. Po ponownym zainstalowaniu na tronie polsko – litewskim Augusta II, popierał on silnie jego przejściowy antyrosyjski kurs i na tej podstawie, rozpoczął budowę szerszego poparcia społecznego. Wsparciem dla jego starań byli jego trzej wybijający się poziomem intelektualnym i wykształceniem na tle epoki synowie: Fryderyk Michał, August Aleksander oraz Teodor. Jednak prawdziwym motorem ofensywy politycznej Familii i jej nieformalnym liderem stał się Stanisław Poniatowski, który ożenił się z córką Kazimierza, Konstancją. Wykorzystując przejściową współpracę z Augustem II, Czartoryscy skoncentrowali się na umocnieniu zarówno swojej pozycji ekonomicznej, jak i pozycji ekonomicznej swoich stronników. Jednak głównym obszarem ich aktywności politycznej stała się walka o zdominowanie sejmików w poszczególnych województwach. W jeszcze większym stopniu zajmowała ich walka o uzyskanie dominującej pozycji w Trybunale Koronnym oraz w Trybunale Litewskim.

Warto zatrzymać się przez chwilę na kwestią walki politycznej o Trybunały. Po 1720 roku walka o miejsca w ich składzie, stała się – w obliczu braku efektywności, a często paraliżu innych instytucji publicznych, zwłaszcza Sejmu oraz kompletnej inercji władzy wykonawczej w wykonaniu obu Wettynów – najważniejszym obszarem konfrontacji głównych obozów politycznych ⁹ .

Trybunały bowiem, niezależnie od swoich różnych wad ¹⁰ , rozstrzygały o niezwykle ważnych kwestiach gospodarczych ¹¹ . Dla ciągle dynamicznie rosnącej pozycji ekonomicznej Czartoryskich sądowe zabezpieczenie ich zdobyczy, było zagadnieniem pierwszoplanowym. To zaś wymagało walki o dominację w sejmikach, które dokonywały wyboru deputatów świeckich do trybunałów. Ponieważ zaś mandat ich wymagał corocznego odnowienia, reelekcja odpowiedniej ilości sędziów nie mogła bazować jedynie na mechanizmie korupcyjnym. Wymagało to zatem budowania zaplecza politycznego w odpowiedniej ilości sejmików i to wymuszało budowę stronnictwa na nowych zasadach. Niejako ubocznym skutkiem tej działalności musiało być uzyskanie wpływu na wybór posłów. I chociaż z zasady Sejmy w drugiej fazie panowania Augusta II i w niemal całym okresie panowania Augusta III były zrywane, to jednak przewaga Familii osiągnięta w zdecydowanej większości sejmików, a w konsekwencji w Sejmach i w Trybunałach, trwała przynajmniej do początku panowania Stanisława Augusta. Tu wspomnieć należy, że owocem tej rozbudzonej aktywności politycznej była druga, masowa elekcja „Piasta” - Stanisława Leszczyńskiego w 1733 roku, w której Familia – przejściowo – współdziałała z występującym w nowej postaci stronnictwem profrancuskim ¹² . Ugrupowanie to, zaangażowane w próbę ratowania tej kandydatury poprzez konfederację dzikowską poniosło klęskę ¹³ . Zdystansowanie się Familii wobec tej akcji politycznej pozwoliło jej wzmocnić stopniowo pozycję wokół króla Augusta III. W konsekwencji tej szeroko zakrojonej działalności politycznej, udało się Familii osiągnąć apogeum wspływów w latach czterdziestych ¹⁴ .

Na odniesieniu do obu Trybunałów, efektem osiągniętej przewagi politycznej na poziomie sejmików w Koronie i na Litwie, stało się ostatecznie korzystne dla Czartoryskich (i zwłaszcza ich stronników Lubomirskich) rozstrzygnięcie sporu o podział ordynacji Ostrogskich w 1754 roku.

Sukcesy Familii, wynikające ze stworzenia nowoczesnej na owe czasy organizacji politycznej, skutkowały konsolidacją ich przeciwników. Dokonała się ona w oparciu o dawne stronnictwo republikantów, które z uwagi na dominującą w nim rolę rodów dzierżących urzędy hetmańskie (Braniccy, Potoccy, Rzewuscy), określać zaczęto jako stronnictwo hetmańskie. To właśnie to ugrupowanie, łącząc swoje siły ze znaczną częścią stronnictwa porfrancuskiego, po części naśladując sposób działania i organizacji Familii, wysunęło się jako drugi, ważny czynnik życia politycznego w okresie rządów Augusta III. I to pod znakiem rywalizacji tych dwóch obozów ze skromniejszym niż wcześniej udziałem „partii dworskiej” Wettynów, toczyło się życie polityczne do objęcia tronu przez Stanisława Augusta.

Warto na tym miejscu podkreślić, że rywalizacja tych stronnictw była wykorzystywana przez czynniki obce, zwłaszcza przez Rosję. Niemniej widać wyraźnie w tym okresie, że sympatie czy uzależnienie od Rosji, nie miało już charakteru constans, a podejmowana z nią współpraca, była przez oba stronnictwa asekurowana również próbami innych, balansujących pozycję Petersburga sojuszy zagranicznych.

Istotną cezurą dla dalszej ewolucji życia politycznego, byy okres reform z lat 1764 – 1766 oraz konflikt wokół praw dysydentów zakończony konfederacją barską. W okresie trwania konfederacji oba obozy polityczne oraz tworzona przez Stanisława Poniatowskiego (który wziął rozbrat z Familią) jego formacja, miały silnie zmienny – zwłaszcza w wymiarze personalnym - charakter ¹⁵ . Po upadku konfederacji zarysował się w związku z tym nowy podział sceny politycznej, który – co istotne - utrzymał w swym trzonie trwałość do upadku Rzeczypospolitej.

Trzeba tu podkreślić, że w okresie elekcji Stanisława Augusta, Familia podjęła współpracę z Rosją. Skutkiem tej kooperacji, stało się ponowne opanowanie na dłuższy czas zdecydowanej większości sejmików, a w konsekwencji zdominowanie oblicza Sejmu. Dzięki wsparciu rosyjskiemu, Familia przeprowadziła stosunkowo łatwo obiór Stanisława Poniatowskiego ¹⁶ i podjęła szereg istotnych dla modernizacji aparatu państwowego zmian. Rozejście się króla z „wujami” inspirowane przez Rosję, która nie chciała popierać modernizacyjnych działań Familii, skutkowało uruchomieniem procesów dla formowania się stronnictwa, które określało się mianem patriotycznego. Stanisław August sądził, że zdoła przekonać Katarzynę II do modernizacji Rzeczypospolitej w zamian za swoją bezwzględną wobec niej uległość. Zakładał też – jak wiemy naiwnie - że program odnowy państwa autorstwa ks. Stanisława Konarskiego oraz Ignacego Potockiego, uzyska akceptację rosyjską.

Dążenia modernizacyjne zbiegały się z programem Familii, ale stosunek do Rosji radykalnie dzielił oba stronnictwa. Czartoryscy, po negatywnych doświadczeniach ze swoim protegowanym, a później szykanach rosyjskich w okresie konfederacji barskiej, przeszli na pozycje zdecydowanie antyrosyjskie. Uzupełnieniem tej mozaiki politycznej okresu, stało się antymodernizacyjne stronnictwo hetmańskie. Jego liderzy uznawali, że pod protekcją Rosji należy zachować wszystkie „wolności”, które – w ich pojęciu – były siłą konstytutywną Rzeczypospolitej.

Ten podział po 1772 roku był zasadniczą linią podziałów, określającą kształt sceny politycznej. Można powiedzieć, że trwająca w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych walka polityczna, budowanie wpływów począwszy od walki o sejmiki, stały się paliwem napędzającym rozwój życia politycznego. Jego eksplozja w okresie Sejmu Czteroletniego, nie była zatem nagłym wytworem chwili, ale zwieńczeniem trwającego w istocie kilkadziesiąt lat procesu. Co w tym kontekście istotne, podstawowe podziały polityczne – tak jak zaznaczono we wstępie – przetrwały od początku lat dwudziestych XVIII wieku do upadku państwa.

Warto w powyższym kontekście dokonać ogólnego przeglądu wpływów poszczególnych stronnictw po 1772 roku w wybranych województwach ¹⁷ . Pozwoli to lepiej zrozumieć rozkład poparcia dla tych trzech nurtów zwłaszcza w okresie Sejmu Wielkiego. Pamiętać też tu należy, iż – co do zasady - w większości działań legislacyjnych w latach 1788 – 1792, a zwłaszcza przy przeforsowaniu Konstytucji 3 maja, stronnictwo patriotyczne współpracowało jednak z Familią.

Województwa ruskie, podolskie i wołyńskie, podobnie jak położone dalej na wschód województwa kresowe, były obszarem silnego ścierania się wpływów Familii i stronnictwa hetmańskiego. W samym województwie ruskim (podobnie jak podolskim i wołyńskim) dominowała Familia. Jednak w pozostałych województwach tego obszaru, systematycznie rosły wpływy stronnictwa hetmańskiego. Widać to zwłaszcza w województwie kijowskim, które stopniowo zdominowała rodzina Potockich, a dzięki nim stronnictwo hetmańskie.

Równowaga sił Familii i obozu hetmańskiego utrzymywała się w województwie lubelskim. Ale po 1772 roku dynamicznie rozwinęły się tam wpływy stronnictwa patriotycznego. Lublin stał się jednym z centrów politycznych i intelektualnych, które popierały propozycje reform, w tym reformę wojskową, administracyjną i edukacyjną. W województwie krakowskim dominowała Familia, a stronnictwo hetmańskie pozostawało w defensywie. W okresie trwania Sejmu Wielkiego, szybko rozwijało na tym terenie swoje wpływy stronnictwo patriotyczne, z uwagi na rolę Krakowa jako jednego z centrów myśli i działań modernizacyjnych.

W województwach mazowieckich dominowała Familia, która później dzieliła wpływy ze stronnictwem patriotycznym. Familia zachowywała dominację zwłaszcza na terenach wschodnich tego obszaru. Obóz hetmański był natomiast na Mazowszu stosunkowo słaby.

W Wielkopolsce oparciem dla stronnictwa hetmańskiego były rodziny Leszczyńskich i Opalińskich. Oparciem dla tego nurtu było zwłaszcza województwo poznańskie. Familia dominowała natomiast we wschodniej Wielkopolsce, a więc w województwo kaliskim. Stopniowo rosły też w Wielkopolsce wpływy stronnictwa patriotycznego, poprzez aktywizację biernej dotąd szlachty.

Na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, oparciem stronnictwa hetmańskiego była przede wszystkim rodzina Radziwiłłów i ich klientela. Najsilniejsze wpływy obóz ten posiadał w województwach wileńskim, kowieńskim, wschodniej części nowogródzkiego i smoleńskim. Natomiast Familia miała główne obszary swoich wpływów w województwie witebskim i w zachodniej części województwa nowogródzkiego. Jeśli chodzi o stronnictwo patriotyczne, nie było ono silnie ukorzenione w Księstwie. Dla odmiany silnymi wpływami dysponowały w Księstwie środowiska zdecydowanie prorosyjskie (by nie powiedzieć środowiska agenturalne). Nie były one jednak zorganizowane w sposób zbliżony do pozostałych stronnictw politycznych. Opierały one swoje działanie na pozycji grupy rodzin magnackich, ściśle powiązanych z Rosją.

Atmosfera polityczna lat 1788 – 1792 sprzyjała przede wszystkim rozbudowie wpływów stronnictwa patriotycznego. W istocie rzeczy, nastąpiło – jak wzmiankowano - jego ścisłe współdziałanie z Familią, które zostało przerwane po przystąpieniu przez króla Stanisława Augusta do konfederacji targowickiej. Krótkotrwałe rządy targowiczan po upadku Powstania Kościuszkowskiego w połączeniu z represjami realizowanymi przez okupacyjne władze rosyjskie, doprowadziły do zniszczenia obu formacji politycznych. W istocie rzeczy oznaczało to także, upadek polskiego życia politycznego, co przypieczętowane zostało III rozbiorem Polski i ostatecznym unicestwieniem pierwszej państwowości polskiej.