Autorzy: Michał Z. Dankowski, Grzegorz Górski

Rozwój instytucji ustrojowych, których podstawą funkcjonowania były mechanizmy demokratyczne, skutkował ożywieniem aktywności politycznej przede wszystkim tzw. narodu szlacheckiego. Do początków XV wieku aktywny udział w kształtowaniu życia politycznego królestwa brały jedynie wąskie grupy możnowładcze oraz wyższe duchowieństwo. Jednak od początku XV wieku nastąpiła wyraźna aktywizacja coraz szerszych grup kształtującego się stanu szlacheckiego.

W pierwszym półwieczu tego stulecia, masy szlacheckie doprowadziły do wydania przez panujących (głównie Władysława II Jagiełłę) serii kolejnych przywilejów generalnych ¹ . Ich zwieńczenie nastąpiło w konsekwencji postanowień wydanego przez Kazimierza Jagiellończyka przywileju nieszawskiego z 1454 roku. To właśnie ów wynegocjowany z władcą przywilej, usankcjonował pozycję ustrojową sejmików ziemskich i tym samym złożył w ręce narodu szlacheckiego znaczną część współodpowiedzialności za swoje państwo ² .

Sejmiki ziemskie wyrosłe na gruncie dawnych wieców dzielnicowych, stały się reprezentacją szlachty z obszaru zamieszkiwanego przez nią województwa ³ . Co szczególnie istotne, przywilej cerekwicko-nieszawski nie nadawał szlachcie prawa do uczestniczenia w sejmikach, bowiem to uprawnienie wywodziło się jeszcze z czasów przedpaństwowych. Król natomiast potwierdzał i istotnie wzmacniał natomiast rolę i znaczenie szlachty i jej instytucji reprezentacyjnej, w życiu publicznym Królestwa.

Nie jest naszym celem szczegółowa analiza podstaw funkcjonowania sejmików, zasad ich organizacji, wyłonionych form sejmików czy ewolucji ich pozycji ustrojowej. Zagadnienia te posiadają stosunkowo obszerną literaturę przedmiotu zarówno jak chodzi o spojrzenie syntetyczne, jak i na poszczególne zagadnienia ⁴ Istotną kwestią z punktu widzenia celów tego opracowania, pozostaje natomiast próba identyfikacji w ramach różnych procesów ewolucji pozycji sejmików, zaczątków życia politycznego w formach zbliżonych do nowoczesnej demokracji. Kluczowym zagadnieniem z tej perspektywy pozostaje zatem problem początków formowania się stronnictw politycznych, które swoją aktywnością wykraczały poza granice działania pojedynczych sesji sejmikowych i poza sprawy, ściśle związane z potrzebami lokalnymi.

Problem powyższy był ściśle związany z procesem kształtowania się Sejmu Królestwa, a potem Sejmu Rzeczypospolitej, w którym obok izby senackiej, uformowała się Izba Poselska. Izba Poselska składała się z reprezentantów poszczególnych sejmików wojewódzkich (ziemskich) ⁵ , przeto wybór owych przedstawicieli stopniowo coraz bardziej był funkcją potrzeb ogólnopaństwowych.

Możemy - co do zasady - wyróżnić trzy wyraźne fazy w ramach interesującego nas procesu. W ciągu XVI stulecia pojawiło się bowiem szereg zagadnień, które znacząco przyspieszyły te procesy politycznej organizacji społeczeństwa w Królestwie Polskim ⁶ .

Zanim to nastąpiło, w początkowej fazie rozwoju demokracji szlacheckiej ⁷ , a więc w XIV i XV wieku, zasadniczą linią podziału politycznego, były odmienne interesy dwóch głównych prowincji Królestwa – Wielkopolski i Małopolski. To właśnie była owa pierwsza, naturalna linia identyfikacji wspólnych interesów narodu szlacheckiego, które przede wszystkim koncentrowały się wokół zachowania owych prowincjonalnych odmienności ⁸ .

Po 1505 roku, kiedy to w konstytucji Nihil novi zawarowany został kluczowy udział Senatu i Izby Poselskiej w kształtowaniu praw powszechnie obowiązujących w Królestwie ⁹ , wybór określonej reprezentacji każdego województwa stawał się fundamentalnym zagadnieniem politycznym dla zamieszkujących ten teren społeczności. W konsekwencji tej radykalnej zmiany ustrojowej, naturalnym zjawiskiem stawało się sprzymierzanie różnych reprezentacji wojewódzkich w ponadregionalne ugrupowania polityczne, w celu lepszego zabezpieczenia własnych interesów ¹⁰ .

Faza pierwsza to koniec XVI wieku, obejmuje w pierwszym rzędzie procesy polityczne związane z trzema pierwszymi elekcjami. Walka polityczna toczyła się wokół elekcji zakończonych wyborami na władców Rzeczpospolitej Obojga Narodów Henryka Walezego w 1574 roku, Stefana Batorego w 1576 roku oraz Zygmunta III Wazy w 1587 roku. Był to okres kilkunastu lat intensywnego kształtowania się ugrupowań politycznych, forsujących określone kandydatury królewskie. Z jednej strony mamy regalistów i „demokratów” pod przywództwem skupiającego najważniejsze urzędy w państwie kanclerza wielkiego koronnego i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Z drugiej zaś stronnictwo sprzyjające kandydaturze Habsburga na polski tron – tzw. stronnictwo rakuskie ¹¹ . Następnie zaś, formacje te utrzymywały swoją działalność (choć przy zmiennych konfiguracja personalnych) w kolejnych latach panowania wybranych władców. W praktyce można mówić o pewnej kontynuacji tego zjawiska, także w trakcie panowania Władysława IV Wazy oraz Jana II Kazimierza. Jakkolwiek elekcja obu kolejnych Wazów, nie stanowiła jak przy poprzednich elekcjach istotnego katalizatora nowych podziałów politycznych, to jednak już okres ich panowania charakteryzował się napięciami, skutkującymi dynamicznymi przemianami politycznymi.

Drugim obszarem różnicowania się poglądów politycznych oraz grupowania się reprezentacji wojewódzkich, był stosunek do króla i potrzeb prowadzonej przez niego polityki, zwłaszcza polityki zagranicznej i związanymi z tym potrzebami militarnymi. Tu głównym zagadnieniem budzącym napięcia i kontrowersje pozostawała kwestia podatków. Decyzje w tej sferze w przytłaczającej części przypadków związane były właśnie z potrzebami militarnymi państwa, a ściślej z kierunkami polityki zagranicznej realizowanej przez panującego. Ponieważ pokrycie kosztów prowadzenia kampanii wojennych uzależnione było w rozstrzygającym stopniu od stanowiska Sejmu, to właśnie na forum jego obu izb kształtowały się coraz wyraźniej, różne podziały polityczne ¹² .

Ważnym zagadnieniem w okresie rządów obu Zygmuntów, była tzw. egzekucja praw ¹³ . Kwestia ta była bodaj podstawową osią konfrontacji politycznej przez kilkadziesiąt lat i silnie wpływała ona na ukształtowanie się bardziej stabilnych ugrupowań politycznych.

Istotnym elementem mającym wpływ na kształtowanie się ruchu egzekucyjnego i tego podziału, stała się kwestia religijna. Postępy protestantyzmu wśród szlachty polskiej w połowie XVI wieku, doprowadziły do zdominowania właśnie przez protestantów ugrupowania, które dążyło do egzekucji praw. Przy okazji elementem programu tego ruchu, były także istotne modyfikacji różnych elementów ustroju politycznego i społecznego Królestwa Polskiego. Naprzeciw tego ugrupowania funkcjonowała formacja, które opierała się przede wszystkim na wyższym duchowieństwie stanowiącym istotną część izby wyższej Sejmu, czyli Senatu, ale również rosnące grono posłów katolickich. Ta formacja polityczna odbierała postulaty ruchu egzekucyjnego jako drogę do opanowania kraju przez protestantów.

Poważnym czynnikiem kształtującym zaczątki stronnictw politycznych, stawał się również stosunek do różnych preferencji sojuszniczych dla Królestwa. W tym elemencie dochodziło też – niestety – już na wczesnym etapie, do narastania zjawiska politycznej korupcji. Już w tym okresie wielu członków Senatu bądź Izby Poselskiej, ulegało pokusom pobierania różnych form apanaży ze strony obcych państw. W tym okresie najczynniejszą politykę w tym zakresie prowadził wspomniany już dom habsburski, który skutecznie pozyskiwał do tzw. partii cesarskiej spore grono członków Sejmu. Nie tak silną, ale momentami wpływową była frakcja parlamentarzystów, związanych z domem brandenburskim, ówcześnie skoncentrowanym na utrzymaniu sukcesji w Prusach Książęcych. Wokół tej opcji łączyli się zwłaszcza protestanccy parlamentarzyści związani z Wielkopolską i z Litwą. Z różną intensywnością w różnych okresach uczestniczyła w życiu publicznym także partia francuska. Polityka francuska konsekwentnie szukała możliwości zaangażowania Rzeczypospolitej w swoje antyhabsburskie kombinacje ¹⁴ . 

Ważnym katalizatorem powyższych podziałów politycznych, pozostawał stosunek do królewskich małżonek i ewentualnych małżeństw panujących, a także małżeństw ich dzieci. Nie ulega wątpliwości, że aktywna polityka budowania swojego stronnictwa przez królową Bonę, wywoływała olbrzymi wpływ na formowanie się opozycji antykrólewskiej wobec Zygmunta Starego. Taką samą sytuację obserwujemy następnie wokół kwestii małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, a następnie jego kolejnych mariaży. Podobnie właśnie to zagadnienie odgrywało wielką rolę w mobilizowaniu przeciwników tronu, w okresie rządów Władysława IV, Jana Kazimierza oraz Jana Sobieskiego. Co trzeba koniecznie tu podkreślić, kwestia ta silnie splatała się podziałami politycznymi związanymi z rozgrywkami habsburskimi, francuskimi czy brandenburskimi.

Wreszcie last but non least, różnicowało politycznie kolejne składy Izby Poselskiej i oblicze Senatu zagadnienie konsekwentnie podnoszonych prób poprawiania ustroju Królestwa. W tym wypadku w pierwszym rzędzie koncentrowało się to wokół problemów następstwa tronu, a także prób stworzenia bardziej precyzyjnych ram formalnych dla porządku obrad zwłaszcza Izby Poselskiej oraz wzajemnych relacji trzech stanów sejmujących – Króla, Senatu i owej Izby. Ważnym elementem były tu też próby porządkowania prawa czy reformowania ustroju sądowego i obowiązujących procedur sądowych.

Zagadnieniem, które stopniowo wyłaniało się z tych sporów ustrojowych i nabierało coraz większego znaczenia, stawała się kwestia tzw. absolutum dominium ¹⁵ . Właśnie obrona wolności i przywilejów przed zapędami tronu do wzmacniania władzy królewskiej coraz silniej polaryzowała politycznie izby parlamentarne. Kluczowym czynnikiem stymulującym wzrost znaczenia tej linii podziału politycznego, był narastający w ciągu XVI wieku praktycznie we wszystkich krajach europejskich proces eliminowania roli reprezentacji społeczeństwa (zgromadzeń parlamentarnych) ¹⁶ we współdecydowaniu wraz z władzą królewską o sprawach ogólnopaństwowych. Proces ten prowadzić będzie stopniowo do powstawania modelu absolutystycznego niemal we wszystkich krajach europejskich ¹⁷ . Potwierdza to, że obawy polskich ośrodków politycznych w tym obszarze, nie były pozbawione podstaw. Dodać też tu trzeba, że jako najważniejsze źródło zagrożenia owym absolutum dominium postrzegano wpływy habsburskie, czy szerzej niemieckie. Jest zastanawiające, że przeciwnicy tych absolutystycznych zagrożeń, z łatwością wiązali się z polityką francuską i z sobie tylko znanych powodów nie postrzegali oni płynącego z tamtego kierunku podobnego zagrożenia rozwiązaniami absolutystycznymi.

Do śmierci Zygmunta Augusta wskazane zagadnienia co do zasady prowadziły do ukształtowania dwóch, relatywnie stabilnych stronnictw politycznych – dworskiego i antydworskiego. Jako dodatkowe stronnictwo o relatywnie stabilnych podstawach uznać można stronnictwo na rzecz egzekucji praw. To właśnie te grupy polityczne reprezentowały wyraźnie określone programy polityczne, które usiłowały konsekwentnie realizować, szukając poparcia większości w obu izbach. Stronnictwa te nie miały ówcześnie żadnych wewnętrznych struktur, co do zasady nie formułowały spisanych programów politycznych (choć ruch egzekucyjny miał systematycznie modyfikowaną listę postulatów), wreszcie charakteryzowały się – z różnych zresztą powodów – bardzo dużą płynnością swoich składów personalnych. Także ich przywództwa nie cechowały się nadmierną stabilnością. Można zatem powiedzieć, że z tego punktu widzenia miały one charakter bardziej improwizowany i tworzyły się ad hoc. Z drugiej strony jednak, właśnie owa sui generis elastyczność, pozwalała – zwłaszcza w chwilach trudnych – na łatwiejsze uzyskiwanie tzw. zgody powszechnej ¹⁸ , bez której niemożliwe było skuteczne podejmowanie decyzji przez wszystkie stany sejmujące.

Zasadniczą cezurą dynamizującą gwałtowny rozwój życia politycznego i kształtowanie się stronnictw politycznych, była śmierć Zygmunta Augusta i w jej konsekwencji, ukształtowanie się zasady elekcyjności tronu jako niekwestionowanego fundamentu ustrojowego państwa ¹⁹ . Co dodatkowo istotne, już przy pierwszej elekcji nastąpiło przesądzenie, iż ma ona charakter viritim ²⁰ . Oznaczało to, że w akcie obioru nowego króla ma prawo brać udział osobiście każdy członek narodu szlacheckiego. Ponieważ zaś w ciągu stosunkowo krótkiego okresu miały - jak wspomniano - miejsce aż trzy elekcje, wydarzenia te stały się bardzo silnym katalizatorem dla linii politycznych podziałów.

Najważniejszym czynnikiem determinującym pierwszą elekcję i wybór Henryka Walezego, była kwestia tolerancji religijnej. Początek drugiej połowy XVI wieku przyniósł zdecydowane postępy i sukcesy reformacji katolickiej, a postępujące spory wewnętrzne i rozłamy w obozie protestanckim, istotnie osłabiły wpływy polityczne tej grupy. Włączenie do Królestwa w 1569 roku województw ruskich, spotęgowało również ferment wśród tamtejszych prawosławnych, obawiających się dynamicznej akcji katolickiej na tych terenach ²¹ . Napięcia i spory wokół tych zagadnień wykrystalizowały co do zasady dwa główne obozy polityczne – katolicki i niekatolicki. Owocem tego sporu była tzw. ugoda sandomierska ²² , a następnie akt konfederacji warszawskiej ²³ . Istotnym motywem determinującym wybór Henryka było przekonanie, że kandydaci habsburscy reprezentują z jednej strony silne dążenie do forsowania absolutum dominium, z drugiej zaś zdecydowanie wrogie nastawienie wobec religijnych dysydentów. Co ciekawe, owi dysydenci popierając Henryka, nie tylko nie widzieli zagrożeń w jego przyzwyczajeniu do funkcjonowania w ramach ustroju niemniej scentralizowanego ówcześnie niż habsburski ²⁴ . Zupełnie – co można uznać za zdumiewające – nie identyfikowali jego zaangażowania w dramatyczne konflikty religijne we Francji, w tym niedawną w rzeź protestantów podczas nocy św. Bartłomieja, jako zagrożenia dla swoich interesów.

Ukształtowane przy tej elekcji obozy polityczne przetrwały w niemal niezmienionym kształcie, do nieodległej elekcji Stefana Batorego. Już wtedy niekwestionowanym przywódcą obozu antyhabsburskiego (zwanego też rakuskim), stał się hetman i kanclerz Jan Zamoyski. To jego energiczne działania spowodowały, iż początkowo nie traktowany poważnie książę siedmiogrodzki został obwołany królem Polski. Zbudowany przez Zamoyskiego obóz polityczny odgrywał kluczową rolę polityczną w okresie rządów króla Stefana.

Nieoczekiwana śmierć króla spowodowała, iż Jan Zamoyski podjął energiczne działania, na rzecz swojej elekcji. Niestety dla niego, ówczesna atmosfera zarówno wobec perspektywy wyboru „Piasta” (jak określono wtedy kandydata krajowego), jak i zwłaszcza wokół niego osobiście, spowodowały zasadniczą przebudowę ówczesnej sceny politycznej. Zamoyski został zepchnięty do głębokiej defensywy, a wygenerowana przezeń niechęć do niego i jego stronników zaowocowała dekompozycją jego stronnictwa. Jego śmierć w 1605 roku przyczyniła się do szybszej dekompozycji stronnictwa „kancelarian” ²⁵ .

W tle tych wydarzeń, ważnym elementem kształtującym dynamikę życia politycznego tego okresu, była tzw. sprawa Zborowskiego ²⁶ . W konsekwencji wieloletniego sporu króla Zygmunta III z Janem Zamoyskim i wspierających ich stronnictw, już po śmierci kanclerza doszło do olbrzymiego przesilenia politycznego w postaci rokoszu Zebrzydowskiego ²⁷ . Rokosz ten stanowił kluczowe wydarzenie kształtujące praktykę życia politycznego Królestwa i Wielkiego Księstwa w pierwszej połowie XVII wieku ²⁸ .

Jak wspomniano, elekcje Władysława IV i Jana II Kazimierza przyciągały silne zainteresowanie dworów zagranicznych (a zwłaszcza Habsburgów, Francji, Rosji i Prus), ale nie skutkowały powstawaniem trwalszych stronnictw politycznych. Wiodącą rolę w kształtowaniu bardziej koterii niż formacji politycznych odgrywali obaj panujący oraz kilka coraz silniejszych rodzin magnackich. Skala ingerencji zewnętrznej w życie polityczne Rzeczypospolitej zaowocowała po abdykacji Jana II Kazimierza silną tendencją do elekcji władców narodowych „Piastów”. Jednakże środowiska forsujące kolejno obiór Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego oraz Stanisława Leszczyńskiego powstawały ad hoc i nie miały cech trwałości w stopniu nawet minimalnie porównywalnym z sytuacją sprzed 100 lat.

Ważnym czynnikiem destruującym ówczesne życie polityczne stało się również kształtowanie coraz bardziej patologicznej praktyki stosowania instytucji liberum veto ²⁹ . Trzeba tu wskazać, iż duże znaczenie dla ugruntowania się tej praktyki, miało również wielokrotnie jej wykorzystywanie przez Jana II Kazimierza i Jana III, którzy poprzez swoich stronników również posuwali się do „rwania sejmów”.